Almanya Bize Ne Gösteriyor? Ne Göstermiyor?

Çünkü işçileri ve katılımı tartıştığımızda bazen meseleyi sadece “iş” olarak anlıyoruz. Oysa insanların yaşamlarından bahsediyoruz. Almanya, bu sorulara yanıt aramak için ilginç bir yer. Çünkü bugün “adil geçiş” başlığı altında anlatılan hikâye aslında onlarca yıl boyunca, farklı dönemlerde ve farklı gerekçelerle yaşanmış birkaç dönüşümün üst üste binmesinden oluşuyor. Ve Almanya’da sahada da gördüğümüz gerçekler gerçek bir adil dönüşümde işçilerin nasıl bir rol oynayabileceğine dair çok fazla fikir veriyor.

İki köprünün hikayesi adil geçişte işçilerin yerini çok iyi anlatıyor gibi geliyor bana. Eski bir kömür bölgesinde, bir madende yer alan iki köprü. Birinin üstü yağmurdan etkilenmemesi için kapalı yapılmış. Diğeri ise yağmurdan ıslansa da önemli değil, açık yapılmış. Kapalı olan kömür taşımak için yapılmış. Açık olan işçiler için.

Bu görüntüyü, mayıs ayında Almanya’ya adil geçişi görmek ve anlamak için yaptığımız ziyarette, artık kapalı bir işletme tesisinde gördüm. Bütün o dev makinelerin, kuyuların ve endüstriyel yapıların arasında benim aklımda kalan görüntü şuydu: Kömür kapalı köprüden, işçiler ise açık havadan geçiyordu.

Açıkçası bu gezi boyunca da dönüp dolaşıp benzer sorular takıldı aklıma: Bir ekonomik sistem dönüşürken insan tam olarak nerede duruyor? İşini kaybetmemesi mi önemli? Yeni bir işe geçebilmesi mi? Yaşadığı bölgenin geleceğinde söz sahibi olması mı? Bunların hepsi mi?

Çünkü işçileri ve katılımı tartıştığımızda bazen meseleyi sadece “iş” olarak anlıyoruz. Oysa insanların yaşamlarından bahsediyoruz. Almanya, bu sorulara yanıt aramak için ilginç bir yer. Çünkü bugün “adil geçiş” başlığı altında anlatılan hikâye aslında onlarca yıl boyunca, farklı dönemlerde ve farklı gerekçelerle yaşanmış birkaç dönüşümün üst üste binmesinden oluşuyor. Ve Almanya’da sahada gördüğümüz gerçekler, gerçek bir adil dönüşümde işçilerin nasıl bir rol oynayabileceğine dair çok fazla fikir veriyor.

Almanya’da Dönüşümün İlk Motoru: Kârlılık

Ruhr bölgesindeki büyük kömür dönüşümü 1950’lerin sonunda başladı. O sırada bugünkü anlamıyla bir iklim politikası gündemi yoktu. Alman taşkömürü pahalıydı. Madenler derindi; üretim maliyetleri yüksekti. Dünya piyasasında daha ucuz kömür bulunuyordu. Petrol ve daha sonra doğalgaz enerji sisteminde daha fazla yer kaplamaya başladı. Ruhr’un kömürü “rekabet gücünü” kaybetti. 1950’lerin sonunda Alman taşkömürü sektöründe 600 binden fazla kişi çalışıyordu. Sonraki altmış yıl boyunca sektör sürekli küçüldü. Devlet uzun süre sübvansiyonlarla üretimi destekledi ve son yerli taşkömürü madeni 2018’de kapandı.

Bu tarihte Almanya’da taşkömür kullanımı da ortadan kalkmış değildi; kalan talep ithalatla karşılanmaya başladı. Yani ilk büyük kömür dönüşümünün motoru oldukça açık: ekonomik rekabet. Burada bence kritik bir şey var. Dönüşüm baştan tasarlanmış bir toplumsal proje olarak ortaya çıkmadı. Önce sektör krize girdi. Ardından kamu politikası bu krizin yarattığı sonuçları yönetmeye çalıştı.

Başlangıçta mevcut sanayiyi ayakta tutmak, kapanışları yavaşlatmak ve çalışanların yaşayacağı ekonomik şoku azaltmak ön plandaydı. Erken emeklilik, yeniden eğitim, başka işlere geçiş ve kapanışların kademeli yapılması bunun parçasıydı. Son taşkömürü madeninin kapatılmasına ilişkin 2007 anlaşması bile federal hükümet, kömür eyaletleri, şirketler ve sendikalar arasında yapılmış; kapanış için 11 yıllık bir geçiş dönemi öngörülmüştü.

İşçilerin böyle bir dönüşümde ekonomik olarak korunması çok önemli. Almanya bunu birçok ülkeye kıyasla oldukça güçlü yaptı. Toplumsal dönüşümün alanı ise burada bitmiyor. Çünkü maden dediğimiz şey yalnızca bir işyeri değil. Çevresinde kurulmuş kentler, esnaf, belediye gelirleri, aileler, okullar, meslekler ve kuşaklar boyunca oluşmuş bir kimlik var. Maden kapanınca bütün bu ilişkiler de değişmeye başlıyor. Almanya’nın deneyimi tam da burada daha ilginç hale geliyor.

Sendikalar Gerçekten Çok Güçlüydü

Almanya’daki madenciler sıradan bir pazarlık gücüne sahip değildi. Kömür ve çelik işçileri ülkenin en güçlü örgütlü emek kesimleri arasındaydı. Bunun hukuki zemini de çok eski. 1951’de kabul edilen Montan-Mitbestimmung sistemiyle büyük kömür ve çelik şirketlerinin denetim kurullarında işçi temsilcilerine temsil sağlandı. O dönemde sendikaların bu hakkı elde etmek için büyük mücadeleler verdiğini ve ancak genel grev tehdidiyle bu hakkı kazandıklarını da hatırlamak lazım.

Dolayısıyla şirket yönetiminden hükümete kadar uzanan karar mekanizmalarında ciddi bir sendikal güç vardı. Bu güç, sektör küçülürken çalışanların korunmasında çok işe yaradı. Fakat aynı güç başka bir yönde de çalıştı. Sendikalar, uzun yıllar boyunca kömür üretiminin, sübvansiyonların ve kömüre dayalı sanayi işlerinin devamını da güçlü biçimde savundu. İklim politikası kömürden çıkışı hızlandırmaya başladığında, bu tutum daha görünür hale geldi.

2018’de Almanya Kömür Komisyonu çalışırken iki güçlü sendika IG BCE yaklaşık 20 bin çalışanı harekete geçirdi. IG BCE’nin o dönemde kullandığı temel ifade “iyi sanayi işleri”ydi. Sendika başkanı Michael Vassiliadis açıkça hızlandırılmış bir kömür çıkışına ihtiyaç görmediklerini, önce bölgelerde iyi sanayi işlerini güvence altına alan bir yapısal dönüşüm istediklerini söylüyordu. Bu ısrar bana önemli geliyor. Sendikaya sektörün kapanacağı söylendiğinde ve gelecekteki ekonomik yapı henüz yeterince somut görünmediğinde, elindeki iyi ücretli ve örgütlü işi savunması çok şaşırtıcı değil. Gerçek katılımın zamanlaması burada önem kazanıyor. Sendikayı kapanış tarihinin tartışıldığı aşamada masaya çağırmak, dönüşümün oldukça geç bir noktasında katılım sağlamak anlamına geliyor. Yeni sektörlerin ne olacağına, yatırımların nereye yapılacağına, yeni işlerin ücret ve çalışma standartlarına, çalışanların hangi becerilere hazırlanacağına yıllar önceden birlikte karar vermek çok daha başka bir ilişki kurabilir.

Böyle bir süreç baştan kurulmuş olsaydı sendikaların kömür konusundaki siyaseti nasıl gelişirdi, bunu bilmiyoruz. Fakat sendikaların kendi talepleri önemli bir ipucu veriyor. Sürekli söyledikleri şey, gelecekte de iyi ve güvenceli sanayi işi görmek istedikleriydi. Bence burada sendikaların kömüre direncini de adil geçiş tartışmasının içine almak gerekiyor. Çünkü katılım, mevcut işi kaybetmenin koşullarını pazarlık etmekten çok daha büyük bir şey. İnsanların ve örgütlerinin yeni ekonomik yapının kurucu aktörleri arasında yer alması gerekiyor.

Doğu Almanya’da Hikâye Bir Anda Hızlanıyor

Bunun neden önemli olduğunu Doğu Almanya’ya gidince çok daha net görüyorsunuz. Buradaki büyük kırılmanın kaynağı doğrudan ekonomik sistemin değişmesi. 1990’da Almanya’nın birleşmesiyle eski Doğu Almanya planlı ekonomiden piyasa ekonomisine çok kısa sürede geçti. Devlet işletmeleri yönetimi devralındı, özelleştirildi, küçültüldü veya kapatıldı. Alman Çevre Ajansı’nın Lusatia üzerine yaptığı kapsamlı çalışma süreci doğrudan “planlı ekonomiden piyasa ekonomisine sistem değişiminin tetiklediği yapısal dönüşüm” olarak tanımlıyor. Çalışmanın vardığı sonuç oldukça sert: Lusatia’daki mevcut sanayi kuruluşlarının büyük bölümü piyasa koşullarında rekabet edemedi ve geniş çaplı bir sanayisizleşme yaşandı. Linyit sektörü bunun en çarpıcı örneklerinden biri. Doğu Almanya’nın son döneminde Lusatia’da linyit sektöründe yaklaşık 80 bin kişi çalışıyordu. 1990’ların ortasında sayı 8 binin altına düşmüştü. Birkaç yıl içinde çalışanların yaklaşık yüzde 90’ı sektörden çıkmıştı. Çok sayıda maden ve elektrik santrali kapandı. Bu hız, önceden hazırlanmış bir enerji dönüşümü takviminden çıkmadı. Piyasa ekonomisine geçişin ve Doğu Alman sanayisinin kısa sürede yeniden yapılandırılmasının sonucuydu. Ve sendikaların burada yaşadığı durum da öğretici. Doğu Almanya’nın eski sendika yapısı FDGB, eski rejimin kurumsal yönetim ve daha doğrusu denetim sisteminin bir parçasıydı. 1990 sonrasında eski yapılar çözülürken Batı Almanya’nın bağımsız sendikaları Doğu’ya yayıldı ve Doğu’daki yapıları bünyelerine aldı. Çok kısa sürede sendikalar yeniden en güçlü siyasi aktörlerden biri haline geldiler. İşçilerin bazı sektörlerde ciddi sosyal güvenceler elde edebilmesinde bunun büyük payı vardı. Erken emeklilik, kısa çalışma, yeniden eğitim, istihdam şirketleri ve Treuhand ile yapılan anlaşmalar büyük iş kayıplarının sosyal etkisini bir ölçüde sınırladı. Fakat aynı döneme dair başka bir bulgu bence daha çarpıcı. Alman Çevre Ajansı’nın araştırmasına göre sendikalar 1990’lar boyunca Lusatia’daki yapısal dönüşüm tartışmasının en aktif ve etkili aktörleri arasındaydı. Taleplerinin merkezinde işleri korumak, sosyal güvenlik, işletmeleri ayakta tutmak ve kamu desteğini sürdürmek vardı. Sektörel sendikalar birçok konuda şirketler ve işveren birlikleriyle birlikte hareket ediyordu. Araştırma bunu o yıllardaki büyük sanayi çöküşünün yarattığı bir “hayatta kalma mücadelesi” zihniyetiyle açıklıyor.

Aynı araştırmada küçücük görünen ama bence çok önemli bir cümle daha var: “Bölgesel kimlik, o dönemin yapısal dönüşüm politikalarında bir etki alanı olarak yer almamış.” 1990–1998 dönemindeki tartışmalarda sendikalar dışında sivil toplum aktörlerinin varlığı da oldukça sınırlı. Köylerinin madenler tarafından ortadan kaldırılmasına karşı çıkan bazı yurttaş girişimleri bunun istisnalarından. Bence bu bize işçilerin güçlü biçimde temsil edilmesiyle toplumsal dönüşüm arasındaki farkı çok iyi gösteriyor. İş, ücret ve sosyal güvenlik konusunda güçlü bir temsil var. Bölgenin nasıl bir yere dönüşeceği, yeni ekonomik yapının ne olacağı, insanların bölgeyle kurduğu ilişki ve yerel kimlik gibi meseleler çok daha arkadan geliyor. Sonuçlarını da bugün hâlâ görüyorsunuz. Bir maden işçisinin emeklilik hakkını koruyabilirsiniz. Aynı dönemde çocukları başka bir şehre taşınabilir, mahallesi küçülebilir, çevresindeki işletmeler kapanabilir ve yaşadığı bölgenin ekonomik merkezi ortadan kalkabilir. İnsan ekonomik olarak “geçici ve görece” korunurken hayatının geri kalanı çok büyük bir dönüşüm yaşayabilir.

Almanya Deneyiminin Öğrettikleri

Lusatia üzerine yapılan resmi çalışmanın geçmişe dönük değerlendirmesi de aslında bunu açıkça söylüyor. 1990’ların ilk yıllarındaki politikalar büyük ölçüde reaktifti. Ekonomik kırılma yaşanıyor, ardından işsizliği ve sosyal sonuçları hafifletmek için önlemler geliyor. 1990’ların sonlarından itibaren yaklaşım giderek daha ileriye dönük hale geliyor; inovasyon, yeni sektörler, bölgesel ağlar, üniversiteler ve yeni yatırımlar daha fazla önem kazanıyor. Bizim de sahada dikkatimizi çeken Ruhr’da ise daha uzun bir zaman diliminde benzer bir öğrenme var. İlk dönemlerde kömür sektörünü koruma ve sosyal maliyetleri yönetme ağırlığı yüksekken, sonraki yıllarda yerel yönetimler, üniversiteler, yeni ekonomik aktörler ve bölgesel kalkınma programları daha fazla devreye giriyor. Bugünkü Alman kömürden çıkış politikası bu tarihsel deneyimlerin üzerine kurulmuş durumda.

2020’de kabul edilen Kömür Bölgelerini Güçlendirme Yasası, etkilenen bölgelere 2038’e kadar 40 milyar avroya kadar kaynak ayırıyor. Bunun 14 milyar avrosu eyalet ve belediye yatırımlarına, 26 milyar avroya kadarı federal projelere gidiyor. Araştırma kurumlarından ulaşım altyapısına, yeni federal kurumların bölgelere taşınmasından ekonomik çeşitlenmeye kadar geniş bir alan kapsanıyor. Yasa ve ilgili programlar yerel halkın ve bölgesel aktörlerin sürece katılımını da açıkça hedefliyor.

Benim buradan çıkardığım temel ders şu: Bir dönüşüm, sektör çöktükten sonra hazırlanacak sosyal politikaya bırakılamaz.

Yeni ekonomik yapının önceden tarif edilmesi gerekiyor. Hangi sektörler gelecek? Yatırım nereden gelecek? İşlerin niteliği ne olacak? Altyapıyı kim kuracak? İşçiler hangi becerilere hazırlanacak? Arazinin geleceğine kim karar verecek? Çevresel maliyetleri kim ödeyecek? Bütün bunların merkezi bir plan içinde güvence altına alınması gerekiyor. Merkezi çerçevenin rolü, yönü, takvimi, finansmanı, hakları ve sorumlulukları belirlemek. Bölgesel ve yerel katılım ise bu dönüşümün gerçek hayatta neye benzeyeceğini kuruyor. Bu ikisinin aynı anda başlaması önemli. Kamu sonradan ne kadar para harcarsa harcasın, bazı toplumsal kırılmaları geri çevirmek çok zor.

Bir Maden Çukurundan Göl Yapmak

Almanya’da bu dönüşümün en görünür taraflarından biri eski açık madenlerin göllere çevrilmesi. İlk bakışta gerçekten etkileyici. Devasa maden çukurlarının olduğu yerlerde göller oluşuyor. Çevrelerine bisiklet yolları, plajlar, turizm alanları ve yeni yerleşimler planlanıyor. Sonra suyu sormaya başlıyorsunuz. Linyit çıkarabilmek için onlarca yıl boyunca yeraltı suyu pompalanmış. Alman Çevre Ajansı’nın hesabına göre maden şirketleri Lusatia’da yaklaşık 60 milyar metreküp yeraltı suyunu pompalarak Spree Nehri’ne aktarmış. Bu, bölgenin su sistemini yapay biçimde değiştirmiş durumda. Madencilik sona erdikçe bu su akışı da azalıyor. Kurak yazlarda Spree’nin bazı kesimlerinde su miktarının yüzde 75’e kadar azalabileceği hesaplanıyor. Bir de maden çukurları var. Bu alanların güvenli hale gelmesi ve göllerin oluşabilmesi için önümüzdeki yıllarda yaklaşık 6 milyar metreküp ek suya ihtiyaç duyuluyor. Çalışmalar su miktarı ve su kalitesiyle ilgili etkileri 2100 yılına kadar modelliyor. Bir anda “eski maden göle dönüşüyor” cümlesinin arkasında çok daha büyük bir şey beliriyor. Bu göller aynı zamanda onlarca yıl sürecek dev bir su mühendisliği ve ekolojik rehabilitasyon projesinin parçası. Su nereden gelecek? İklim değişikliği bölgede suyu azaltırken göller nasıl doldurulacak? Bölgenin ve hatta Berlin’in içme suyu bundan nasıl etkilenecek? Oluşan göllerin su kalitesi ne olacak? Bu sistemi elli yıl sonra kim yönetecek? Benim ziyarette kafama takılan şeylerden biri de göle dönüşüm aşamasında olan bir eski madenin dönüşümünü bize “kimin anlattığı” oldu.

Dönüşümü Bize Maden Şirketi Anlatıyordu

Bunu açıkçası tuhaf buldum. Eski bir maden sahasının nasıl dönüştürüleceğini, hangi göllerin oluşacağını ve gelecekte bölgenin nasıl görüneceğini bize anlatan kişi maden şirketinin çalışanıydı. Çünkü şirket burada yalnızca teknik bilgi sahibi bir kurum değil. Aynı zamanda rehabilitasyonun maliyetinden, takviminden ve sonucundan doğrudan sorumlu kılınan taraflardan biri. Almanya’daki hukuk aslında sorumluluğu açık biçimde tanımlıyor. Halen faaliyet gösteren madencilik şirketleri kullandıkları alanları rehabilite etmekle yükümlü ve bunun gelecekteki maliyeti için faaliyet döneminde mali rezerv ayırmaları gerekiyor. “Kirleten öder” ilkesi uygulanıyor.

Eski Doğu Almanya madenlerinde ise çok özel bir durum var. GDR dönemindeki maden gelirleri devlet bütçesine gidiyordu ve gelecekteki rehabilitasyon için bugünkü anlamda mali rezervler oluşturulmamıştı. Birleşmeden sonra geride kalan dev çevresel yükü federal devlete ait LMBV üstlendi. Bu iş için 1991’den 2027 sonuna kadar yaklaşık 13,36 milyar avro kamu kaynağı kullanılması bekleniyor. LMBV önümüzdeki 25 yıllık temel rehabilitasyon çalışmaları için de yaklaşık 4,8 milyar avro daha gerekeceğini hesaplıyor. Yani eski kömür ekonomisinin çevresel bilançosu, maden kapandıktan onlarca yıl sonra bile ödenmeye devam ediyor. Tam da bu nedenle, şirket çalışanının dönüşümün ana anlatıcısı olması bana daha da garip geliyor. Ben aynı gölü bir kamu kurumundan dinlesem ne duyardım? Bir su bilimciden? Belediyeden? Orada yaşayan birinden? Bir çevre örgütünden? Muhtemelen aynı yere bakıp farklı şeyler görürdük.

Şirket yeni gölü başarılı bir rehabilitasyon projesi olarak anlatabilir. Su uzmanı elli yıllık su açığını görebilir. Belediye turizm ve yeni yatırım potansiyeline bakabilir. Bölgede yaşayan biri yıllardır kapalı olan alanın hayatına ne zaman geri döneceğini sorabilir. Katılım tam olarak burada anlam kazanıyor. İnsanları hazırlanmış bir projeyi dinlemeye çağırmanın çok ötesinde, sorunun nasıl tanımlandığına da birlikte karar vermek gerekiyor. Yaptığımız ziyaretlerde belediyeden, bölgesel dönüşümün aktörlerinden ve üniversiteden dinlediğimiz hikâyeler gerçekten de konunun farklı açılarına odaklanıyordu.

Sonra Müzeye Giriyorsunuz

Bahsettiğim iki köprünün bulunduğu maden sahasında oldukça iyi tasarlanmış bir müze de var. Zollverein’daki Ruhr Museum’da gezerken beni etkileyen ikinci şey büyük köprüler değil çok daha küçük nesnelerdi. Maden makineleri, işçi ekipmanları ve sanayi tarihi arasında bir noktadan sonra gündelik hayat çıkmaya başlıyor karşınıza. Kıyafetler, tabaklar, mutfak eşyaları, oyuncaklar. Bazıları çocukluğumdan hatırladığım eşyalara o kadar benziyordu ki tanıdığım bir evin içine girmiş gibi oldum. Gündelik hayattan fotoğraflarla beraber gündelik yaşamı gerçekten korumuş bir müze. Bu tesadüf de sayılmaz. Ruhr Museum kendi sanayi tarihi koleksiyonunun merkezine özellikle “çalışma ve gündelik hayatı” koyuyor. 100 binden fazla parçalık koleksiyonda maden arabaları, makineler ve işçi ekipmanlarının yanında mobilyalar, mutfak araçları, tabaklar, kıyafetler, kişisel bakım eşyaları, okul malzemeleri ve oyuncaklar var. Bence müzenin yaptığı şey çok değerli. Madenciyi yalnızca kömür çıkaran bir işçi olarak bırakmıyor. Evine götürüyor. Çocuğunu, mutfağını, kıyafetini, boş zamanını, mahallesini de hikâyenin içine sokuyor. Ve insan tam orada şu soruya geliyor “Dönüşümü planlarken de insanı bu kadar geniş görebiliyor muyuz?” Erken emeklilik önemli. Yeni iş önemli. Gelir güvencesi önemli. Güçlü sendika çok önemli. Bunların üzerine mahallenin, şehrin, kültürün, çevrenin, suyun ve insanların kendi gelecekleri üzerindeki söz hakkını da koymak gerekiyor. Çünkü bir insan maaşını koruyabilir, başka bir işe geçebilir ve yine de yaşadığı yerin geleceği üzerinde çok az söz sahibi olabilir. Ben Almanya’dan ayrılırken aklımda bir “adil geçiş modeli” kalmadı. Şu fikir kaldı “Adil geçiş, kriz başladıktan sonra insanları koruma işi olarak ele alındığında geç kalmış oluyor. Dönüşümün kendisini, başından itibaren toplumsal bir mesele olarak kurmak ve öznelerin en baştan kararları etkileyecek şekilde katılımını sağlamak gerekiyor.”

Hangi sektörün kapanacağı kadar yerine ne kurulacağı da baştan bilinmeli. Kamu bunun sorumluluğunu ve finansmanını üstlenmeli. Sendikalar çalışanların haklarını korurken yeni ekonominin de kurucu aktörlerinden biri olmalı. Yerel toplum bölgenin geleceğine karar verebilmeli. Zollverein’daki iki görüntü hâlâ benim için bütün bu hikâyeyi birbirine bağlıyor. Önce o köprü, kömür kapalı bir koridordan geçiyor. Madenciler açık havadan yürüyor. Sonra birkaç bina ötede müzede gördüğümüz oyuncaklar, tabaklar, kıyafetler ve mutfak eşyaları. Bir zamanlar o bölgenin ekonomisini kuran insanların hayatı bugün büyük bir özenle korunuyor. O özen ve çabayı ise daha en baştan yeni ekonomiyi kurarken insanların -yani bizim- doğrudan katılımı için harcamadıkça; dönüşümün adil olması da gerçekten mümkün değil.

 

Ersin Tek

Üyelik Tarihi: 28 Nisan 2025
2 içerik
Yazarın Tüm Yazılarını Gör