Çalışma Yaşamının Görünmeyen Maliyetleri: Menopoz, İklim Krizi ve Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Adil Geçiş Raporu Yayımlandı

Kalkınmada Kadının Sağlık Hakkı Derneği, Dr. Hem. Emine Gök tarafından kaleme alınan "Çalışma Yaşamının Görünmeyen Maliyetleri: Menopoz, İklim Değişikliği ve Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Adil Geçiş" başlıklı değerlendirme raporunu yayımladı. Rapor, menopoz dönemindeki kadın çalışanların sağlık ihtiyaçlarını biyolojik bir "kırılganlık" tanımına hapsetmeden; iklim kaynaklı mesleki sıcaklık riskleri, ücretsiz bakım emeği ve sosyal koruma politikaları ekseninde inceliyor.

Kalkınmada Kadının Sağlık Hakkı Derneği, Ekim 2026 itibarıyla yayımladığı yeni değerlendirme raporunda çalışma yaşamı, iklim değişikliği ve kadın sağlığı arasındaki görünmeyen kesişimleri mercek altına aldı. Dr. Hem. Emine Gök tarafından hazırlanan rapor, kadın sağlığı politikalarının yalnızca üreme, gebelik ve annelik dönemleriyle sınırlandırılmasını eleştirerek, orta yaş ve menopoz geçişi dönemlerinin de hak temelli ve yaşam döngüsü perspektifiyle ele alınması gerektiğini vurguluyor.

Biyolojik Genellemeler Yerine Koşullara Odaklanan Yaklaşım

Ulusal ve uluslararası güncel bilimsel literatürün karşılaştırmalı analizine dayanan raporda, menopoz durumunun tek başına kadınların çalışma kapasitesini azalttığına dair bilimsel bir kanıt bulunmadığı belirtiliyor. Menopoz dönemindeki tüm kadınların aynı işlevsel güçlükleri yaşadığı yönündeki kabullerin yaş ve toplumsal cinsiyet temelli ayrımcılığı güçlendirme riski taşıdığına dikkat çekiliyor.

Bununla birlikte, sıcak basmaları, gece terlemeleri ve uyku sorunları gibi belirtilerin çalışma yaşamındaki karşılığının; işyerinin fiziksel koşulları, havalandırma ve soğutma olanakları, çalışma saatleri üzerindeki kontrol ve yönetsel desteklerle doğrudan ilişkili olduğu ifade ediliyor. Raporda, iklim değişikliğinin neden olduğu çevresel sıcaklık stresi ile menopoz kaynaklı vazomotor belirtilerin farklı fizyolojik süreçler olduğu hatırlatılarak, asıl meselenin mevcut iş sağlığı ve güvenliği (İSG) uygulamalarının farklı sağlık ihtiyaçlarına yanıt verebilme kapasitesi olduğu vurgulanıyor.

“Görünmeyen Maliyetler” ve Zaman Yoksulluğu

Rapor, kadın çalışanların karşılaştığı ancak mevcut istihdam göstergelerinde yeterince yer bulmayan “görünmeyen maliyetleri” şu başlıklar altında topluyor:

  • Sağlık hizmetlerinden yararlanmak için ayrılan zaman ve cepten yapılan sağlık harcamaları,

  • Güvencesiz ve kayıt dışı istihdam biçimlerinde ücretli izin ve sosyal koruma mekanizmalarına erişim engelleri,

  • İşyerlerinde iklim uyumuna yönelik (soğutma, havalandırma, dinlenme alanları vb.) önlemlerin yetersizliği nedeniyle ortaya çıkan gelir ve üretkenlik kayıpları,

  • Çocuk, yaşlı ve hasta bakımını içeren ücretsiz bakım emeğinin yarattığı “zaman yoksulluğu”.

Türkiye’de kadınların istihdam oranının erkeklerin oldukça gerisinde kaldığına (TÜİK 2025 verilerine göre kadınlarda %32,1, erkeklerde %66,4) ve OECD verilerine göre kadınların ücretsiz bakım ve ev işlerine erkeklerden günde ortalama dört saat daha fazla zaman ayırdığına dikkat çekilen raporda, bu eşitsizliklerin iklim krizinin etkileriyle birleştiğinde çok katmanlı kırılganlıklar ürettiği belirtiliyor.

Öne Çıkan Politika Önerileri

Kalkınmada Kadının Sağlık Hakkı Derneği, toplumsal cinsiyete duyarlı bir adil geçiş için karar alıcılara, işverenlere ve sivil toplum aktörlerine yönelik 12 maddelik bir politika çerçevesi sunuyor. Önerilerden bazıları şunlar:

  • Yaşam Döngüsüne Duyarlı Sağlık Hizmetleri: Birinci basamak sağlık hizmetlerinin menopoz geçişi ve sonrası dönemdeki ihtiyaçları kapsayacak biçimde güçlendirilmesi ve sağlık okuryazarlığının artırılması.

  • Mahremiyet ve Ayrımcılık Yasağı: İşyeri destek mekanizmalarının çalışanları kişisel sağlık verilerini açıklamaya zorlamadan, 6698 sayılı KVKK ve 6331 sayılı İSG Kanunu’ndaki gizlilik ilkelerine uygun tasarlanması.

  • İklime Dayanıklı İşyerleri: Sıcaklık stresine karşı havalandırma, içme suyuna erişim ve dinlenme alanları gibi toplu korunma önlemlerinin kaynağında uygulanması ve uyum maliyetlerinin çalışanlara yansıtılmaması.

  • Bakım Emeğinin Tanınması: Ücretsiz bakım yükünü hafifletecek erişilebilir bakım hizmetlerinin iklim ve istihdam politikalarının ayrılmaz bir parçası hâline getirilmesi.

  • Katılımcı Veri Üretimi ve Karar Alma: Türkiye’de menopoz, iklim maruziyeti ve çalışma koşullarını birlikte ele alan ayrıştırılmış verilerin üretilmesi ve kadın hakları örgütlerinin karar alma süreçlerine anlamlı katılımının sağlanması.

Raporun tamamına E-kütüphaneden ulaşabilirsiniz.