Türkiye Su Stresi Altında: Orta Doğu’da Yeni Güç Dengesini Su Belirleyecek

Cevap, yalnızca su politikalarında değil, aynı zamanda yeni dünya düzeninde suya verilen stratejik değerde saklı.

Türkiye, artık “su zengini ülkeler” sınıfında yer almıyor. Kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarının yaklaşık 1300 metreküpe gerilemesiyle birlikte ülke, uluslararası ölçütlere göre “su stresi yaşayan ülkeler” kategorisine girmiş durumda. Uzmanlara göre iklim değişikliği, yağış rejimindeki bozulma, yeraltı su kaynaklarının hızla tükenmesi ve nüfus artışı; Türkiye’yi yalnızca çevresel değil, ekonomik, tarımsal ve jeopolitik açıdan da kritik bir eşik noktasına taşıyor.

Önümüzdeki 20 ila 50 yıllık dönemde özellikle İç Anadolu, Ege ve Güneydoğu Anadolu’da yağışların yüzde 10 ila 30 oranında azalması bekleniyor. Buna paralel olarak akarsu debilerinde yüzde 20 ila 40 seviyelerinde düşüş öngörülüyor. Uzmanlar, birçok havzada su kullanım baskısının kritik sınırlara ulaştığı konusunda uyarıda bulunuyor.

Konya Kapalı Havzası başta olmak üzere Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes, Marmara ve Fırat–Dicle havzalarının bazı bölümleri “yüksek su stresi” riski taşıyan alanlar arasında gösteriliyor. Yeraltı su seviyelerindeki hızlı düşüş ise tabloyu daha da ağırlaştırıyor.

Ancak sorun yalnızca Türkiye’nin iç su güvenliğiyle sınırlı değil. Dicle ve Fırat havzası nedeniyle Türkiye, aynı zamanda Orta Doğu’da şekillenen yeni “su jeopolitiğinin” merkez ülkelerinden biri olarak öne çıkıyor. Bu durum, bölgesel istikrar, enerji güvenliği, tarımsal üretim ve sınır aşan diplomasi açısından Ankara’nın rolünü daha da kritik hale getiriyor.

 

“Türkiye su stresi yaşayan ülkeler arasında”

Su Politikaları Uzmanı ve Su Politikaları Derneği Başkanı Dursun Yıldız, Türkiye’nin uluslararası kriterlere göre artık açık şekilde “su stresi yaşayan ülkeler” grubunda yer aldığını belirtiyor.

Yıldız’a göre kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarının 1000–1700 metreküp aralığında olması, bu sınıflandırmanın temel ölçütlerinden biri. Türkiye’nin yaklaşık 1300 metreküp seviyesinde bulunduğunu hatırlatan Yıldız, bazı havzalarda su kullanım oranlarının yüzde 70–80’e ulaştığını ifade ediyor.

Ekosistem ihtiyaçları dikkate alındığında birçok havzada su çekim oranlarının yüzde 40’ın üzerine çıktığını vurgulayan Yıldız, bunun sürdürülebilirlik açısından ciddi bir risk oluşturduğunu belirtiyor.

Yıldız ayrıca Konya Kapalı Havzası, Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes, Seyhan–Ceyhan ve Marmara havzalarının gelecekte su kıtlığı eşiğine yaklaşabileceği uyarısında bulunuyor.

 

“Yeraltı sularında düşüş kritik seviyede”

Türkiye’de su krizinin en dikkat çekici boyutlarından biri yeraltı su kaynaklarındaki hızlı gerileme. Yıldız, mevcut yeraltı su rezervlerinin yaklaşık yüzde 90’ının tahsisli olduğunu söylüyor.

Ruhsatsız kuyuların ve kontrolsüz su çekiminin birçok bölgede doğal dengeyi bozduğunu ifade eden Yıldız, özellikle Konya ve İç Anadolu’da bazı alanlarda yeraltı su seviyelerinin 200 metreye kadar düştüğünü belirtiyor.

Yapılan bilimsel çalışmaların, 70–100 metrelik düşüşlerin bile yeraltı suları ile yüzey suları arasındaki doğal bağlantıyı koparabileceğini ortaya koyduğunu aktaran Yıldız, “Bu durum bazı havzalarda yeraltı suyunun kendini yenileme kapasitesini kaybetmeye başladığını gösteriyor” değerlendirmesinde bulunuyor.

 

“2040 sonrası Fırat–Dicle havzasında gerilim artabilir”

Yıldız’a göre Türkiye’nin karşı karşıya olduğu risk yalnızca kuraklık değil; iklim değişikliği aynı zamanda Orta Doğu’daki jeopolitik dengeleri de doğrudan etkiliyor.

Fırat–Dicle havzasında 2040 sonrasında sınır aşan su yönetiminin çok daha zor hale geleceğine dikkat çeken Yıldız, bölgedeki siyasi kırılganlıkların su kaynakları üzerindeki baskıyla birleştiğinde gerilimleri artırabileceğini söylüyor.

Ancak Yıldız’a göre olası çatışmaların temel nedeni doğrudan su paylaşımı olmayacak:
“Asıl belirleyici unsur, bölgenin artan jeopolitik önemi olacak. Su ise bu denklemde güvenlik ve istikrarı doğrudan etkileyen bir unsur hâline geliyor.”

 

“Su, Orta Doğu’da stratejik güç unsuruna dönüşüyor”

Uzmanlara göre Orta Doğu’da önümüzdeki dönemin en kritik başlıklarından biri su güvenliği olacak.

Dursun Yıldız, suyun petrolün yerini almayacağını ancak ona yakın düzeyde stratejik bir güç unsuruna dönüştüğünü ifade ediyor. Yıldız’a göre bir kaynağın stratejik hale gelmesi için kontrol edilebilir, alternatifsiz ve bağımlılık yaratan bir yapıya sahip olması gerekiyor.

Bu özelliklerin suda petrolden daha güçlü biçimde bulunduğunu belirten Yıldız, özellikle kriz bölgelerinde suyun doğrudan güvenlik ve istikrar belirleyicisi haline geldiğini söylüyor.

 

“Dicle ve Fırat Orta Doğu’nun stratejik damarları”

Kafkas Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Halit Hamzaoğlu ise Dicle ve Fırat nehirlerinin yalnızca Türkiye için değil, tüm Orta Doğu için stratejik öneme sahip olduğunu belirtiyor.

Hamzaoğlu, Suriye ve Irak’ın geçmişte suyu jeopolitik bir unsur olarak değerlendirdiğini, Türkiye’nin ise daha çok yapıcı ve iş birliğine dayalı bir yaklaşım benimsediğini ifade ediyor.

2011 sonrası Türkiye–Suriye ilişkilerindeki kırılmanın su politikalarını da etkilediğini belirten Hamzaoğlu, yeni siyasi dönemde daha uzlaşmacı bir sürecin mümkün olabileceğini söylüyor.

 

“Türkiye’nin yaklaşımı iş birliği temelli”

Hamzaoğlu’na göre Türkiye’nin su politikası yalnızca paylaşım odaklı değil; aynı zamanda kalkınma ve bölgesel istikrar hedeflerini de içeriyor.

Türkiye’nin Irak ve Suriye ile ilişkilerinde “iyi komşuluk” ilkesini merkeze aldığını vurgulayan Hamzaoğlu, bu yaklaşımın uzun vadede çatışma riskini azaltabileceğini belirtiyor.

 

“GAP stratejik bir hidro-politik araç”

Uzmanların dikkat çektiği bir diğer başlık Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP).

Hamzaoğlu, GAP’ın temel olarak kalkınma ve refah artışı amacı taşıdığını belirtirken, projenin bölgenin sosyoekonomik yapısını dönüştürdüğünü ifade ediyor.

Dursun Yıldız ise GAP’ın yalnızca bir sulama ve enerji projesi olmadığını, aynı zamanda Türkiye’nin bölgesel etkisini artıran stratejik bir hidro-politik araç niteliği taşıdığını söylüyor. Yıldız’a göre proje, bölgesel gıda güvenliği açısından da kritik bir rol üstleniyor.

 

“Türkiye–Irak su iş birliği modeli yeni dönem olabilir”

Son dönemde Türkiye ile Irak arasında geliştirilen su–enerji iş birliği modeli de uzmanlara göre yeni bir dönemin işareti.

Dursun Yıldız, 22 Nisan 2024 tarihli anlaşma ve sonrasında kurulan mekanizmaların, suyu sıfır toplamlı bir kriz alanı olmaktan çıkarıp ortak kalkınma aracına dönüştürdüğünü ifade ediyor.

Bu modelin ilerleyen süreçte Suriye’yi de kapsayabilecek üçlü bir iş birliği zeminine dönüşebileceği değerlendiriliyor.

 

SONUÇ: SU ARTIK GELECEĞİN STRATEJİK PARAMETRESİ

Türkiye bugün iki yönlü bir eşikte duruyor.

Bir yandan artan su stresi ve iklim baskısıyla mücadele etmek zorunda olan bir ülke; diğer yandan Dicle–Fırat havzası sayesinde bölgesel su jeopolitiğinin merkezinde yer alan bir aktör.

Bu ikili durum, Türkiye’yi pasif bir kriz ülkesi olmaktan çıkarıp aktif bir denge oyuncusuna dönüştürüyor. Ankara açısından en kritik sınav, kendi su güvenliğini korurken aynı zamanda bölgesel istikrarı ve hidro-politik dengeyi birlikte yönetebilmek olacak.

Ancak önümüzdeki dönemin temel sorusu değişmiyor: Türkiye su krizini yönetebilecek mi, yoksa su krizi Türkiye’nin kalkınma ve bölgesel etkisini mi şekillendirecek?

Cevap, yalnızca su politikalarında değil, aynı zamanda yeni dünya düzeninde suya verilen stratejik değerde saklı.