Pratikten doğan bir farkındalık bu kavramı netleştirdi. Kriz hep vardı. Diyalektik bir kriz. Biyolojik ve onun arkasından kültürel olarak yaratılmış, cinsiyetler ile öğrenilegelen ataerkil ve heteroseksist toplumun bireyler arasında yarattığı çelişki diye düşünüyorum. Cinsiyetçi düzende bütün cinsiyet kimlikleri krizdedir. Kadın sorunu diye ele aldığımızda, mücadele ettiğimizde, yazıp çizdiğimizde mündemiç olarak erkeklik durumu hep sorunluydu. Kadınlık sorunu diye aldık kadın hareketine başlarken ama kadınlığın da kriziydi o. Nerede olduğunu bilememe statü olarak. Rol ve statünün çelişmesi. Hakların ve görevlerin çelişkisi. Beklentinin ve eylemin çelişkisi, söylenilen ve yapılanın çelişkişi meselesi. Kazanımlar veya mağduriyetler  sadece cinsiyetçi değil, cinsiyetleri de etkileyen bir biçimde siyasal ve ekonomik sistemden bağımsız olamaz. Dolayısıyla biz cinsiyet kimliklerini sorgulamaya başladığımızda mağdur olan kadındı, görünen bariz bir mağduriyet vardı, onun üzerinden başladık ama gerek ataerkil sistem gerek heteroseksist sistem bütün cinsiyetleri mağdur kılar. Farkındalık ve bunun üzerinden bilinç ve talep oluşturma tüm biyolojik ve kültürel tanımlı cinsiyetlerin sorunu.. Erkek de ataerkil toplumdaki ve onda yaşanan kadın hareketine bağlı erozyonda statüsü ve rolü arasında çelişki yaşıyor. Mecbur mu bir erkek bir kadının/ailenin bakımını üstlenmeye, ondan daha fazla para kazanmaya, ondan daha statülü bir mesleğe sahip olmaya, ondan daha güçlü olmaya, sürekli “muktedir” olmaya, her daim ereksiyonda olmaya. Bu farkına varıldığında ne müthiş bir yükümlülüktür; baskıdır.… İki tarafın da mağdur olduğu açığa çıktıktan itibaren mücadelenin etkisi büyür.. Erkeklik krizi denilen diyalektik sürecin reaktif kısmı olabilir. Diyalektik baktığımızda aksiyon kadın mücadelesiydi, reaksiyon erkekler de mağdurdur. Sentez cinsiyetsiz/ cinsiyetin kale alınmadığı bir dünya. Örneğin birkaç yıldır bir araştırma gündemde: kadının kol kemiğinden klonlama yoluyla, cinsel birleşme gerekmeden bebek “üretme”. Ve fakat bu bebeğin xx kromozomuna sahip olacağı, yani kadın olacağı ve erkeğin neslinin tükeneceği söyleniyor. Araştırmanın bilimselliğini, gerçekliğini falan bir kenara bırakalım. Aslında cinsiyetsizliği tartıştıran bir malumat bu. Söz konusu xx kromozomlu bebek artık kadın değil; zira xy kromozomlu karşıtı yok. O sadece bir bebek. Bu biyogenetik bir konu; yani biyolojik cinsiyetin cinsiyetsizleşmesi gibi bir durum var. Cinsiyet farkı özünde üreme temelliyse ve üreme dışındaki her cinselliğin varoluş mücadelesini ve pratiğini yaşamaktaysak, kültürel olarak kadın-erkek tanımının da yok olması zamanıdır. Örneğin ben tüm kimlik hareketlerini o kimlik hareketine gerek bırakmayacak bir düzen için mücadele olarak görürüm. Feminizmin de nihai amacı kendinin anlamsız ve yok olacağı bir kültürel cinsiyetsizlik aşamasıdır.

Öte yandan, kolay ve cüretkâr kavramlaştırma yapabilenlerden değilimdir çünkü kavramlaştırma demek bir yere sıkıştırmak demektir bütün bilgileri. O yüzden erkeklik krizi diye bir kriz tanımlamıyorum ama bu olguyu reddetmiyorum. Ve bunun bilince yükselmesini sevinerek izliyorum. Bu cinsiyetçi toplum herkesin zararına. Hep birlikte buradan çıkış için mücadele etmek söz konusu. Ben kadın erkek derken biyolojik cinsiyetten bahsediyorum ama kültürel cinsiyete (toplumsal cinsiyete) sıkışmış cinsel kimliklerin ve o manadaki kadın-erkek dikotomisinin de eşitlik, kriz vs adına dillendirilmesini demode buluyorum. Dolayısıyla kriz cinsiyet krizidir.

Cinsiyetçi ikiyüzlülük hakkında yaptığınız araştırmayı anlatır mısınız?

8-9 yıl önce kadın örgütlerinin üst düzey yöneticileriyle bir araştırma yaptım. Benim geliştirdiğim kavram olan cinsiyetçi ikiyüzlülüğün herkese, hatta muhalifine dahi içkin olduğu hipotezinden çıkıyordu. Herkese sorduk, feminist mi sayıyorsunuz kendinizi evet tabii mangalda kül bırakmıyoruz. Özellikle belli bir eğitim seviyesinde böyle olduğumuza karşımızdaki kolay ikna edebiliyoruz. (Hele bir kadın örgütünde yöneticiyse…) Butler’dan vs  alıntı da yapıyor, süsleyebiliyoruz. Oysa eğitim ters tepiyor, yalanı çoğaltıyor. Eğitimli erkek ve kadın kendini feminist olmaya “mahkûm” hissedip daha çok yalan söylüyor. Şöyle ki, yukarıdaki soruyu takiben senin evinde her şey eşit mi dediğimizde herkes evet diyor. Bunu gözlemlemek veya aksini söyletmek mümkün değil. Herkes kendini göstermek istediği gibi cevap verecek kadar nitelikli/eğitimli. Ben “dedikodu” üzerinden “bilimsel” bir metot geliştirdim. Sizin yönetim kurulunda şiddet gören kadın var mı? Diye sordum. Aa tabii ki var dediler. Ev içi roller nasıl, aa rezalet, tamamen o kadının üzerinde, akşam toplantıya gelemiyor, eşi izin vermiyor  vs. Kendi için sorsan muhtemelen kendi de aynı durumda ama onu söyleyemiyor. Utanıyor. Ve yalan söylemeyi, belki kendine de, iyi becerecek kadar donanımlı. Aslında benim onun yalancılığını tespit etmek gibi bir gayem de yok. O yönetim kurulunda onun kadar feminist birinin aslında günlük olanı değiştiremediğini, yani söylemi ne olursa olsun özel olanı, günlük yaşam pratiğini değiştiremediği problemini ortaya koymak gibi bir derdim var. Yani söylenildiği gibi yaşanmıyor. Cinsiyetçi ikiyüzlülükten en basit olarak kastım bu. Feminizmin sosyal bilimlere kattığı çok önemli bir şey var. Özel olan politiktir. Özel alanı değiştiremeyen insanın feminist ahkam kesmesi şizoid bir yarılmaya neden olur. Feminist örgütte yönetici olmasa da, kadın tipinin aynası “seçkin/ayrıcalıklı” erkek de aynı ikiyüzlülükte. Dolayısıyla krizi sadece erkeğe atfetmiyorum. Bu  sadece bir cinsiyet krizi değil; cinsiyetçi kimlik krizi aslında. Hem cinsiyet hem cinsiyetçi krizde. Bunun içide erkek de var. Hep vardı ama farkındalık özellikle pratikte anca oluştu.

Kadının da erkeğin de kendi özel hayatlarında yapamadıklarını jakoben bir anlayışla, üstenci bir söylemle başkalarına yardım götürdüklerini düşünüyorum. Eğitimsiz, “gariban” kadınlar evet onlar şiddet görüyorlar. Onlar bunun içindeler ve bunun bilincine sahip değiller. Onların ekonomik özgürlüğü, çekip gidebilme özgürlüğü de yok geleneksel çevrelerinden.  Ama şiddet gördüğünü, geleneksel kadın rollerinin faili olduğunu, sorarsanız söyler. Onun hayatındaki erkek de geleneksel rolleri “normal” olarak yaşar ve sorarsanız söyler. Ama sözde “garibanlığı aşmış” olan kadın ve erkek, pratiklerindeki aterkilliği ve şiddeti, sorarsanız söylemez; kendini “eşitlikçi” olarak tanıtır. İşte tutum-davranış arasındaki bu çelişki cinsiyetçi ikiyüzlülüktür. Bu durumda eğitim çözüm değildir. Eğitim sadece cinsiyetçi pratiği kamufle edebilme becerisini, cinsiyetçi ikiyüzlülüğü arttırır. Formel ya da enformel eğitim ataerkil ve ideolojik bir aygıt.

Kriz bunalım demektir, varoluş problemi. Cinsiyetçi dünyada biyolojiden çıkarak kurgulanmış  kültürel olduğunun farkına vardığımız ama o kültürel kimlikleri ortadan kaldırmadığımız sürece tutum-davranış arasındaki bu şizoid yarılmanın asıl kriz olduğunu düşünüyorum. Kadın doğulmadığını, kadın olunduğunu  ikinci dalga feminist hareketin muazzam başarısıyla öğrendik. Ama bu kültürel kimliği mutlaklaştırarak dikotomiyi yeniden üretmek artık bir gericiliktir.

Hangi tür erkeklikler bu krizi yaşıyor? 

Sadece erkeklere atfederek bu kez de kültürü kader yapmak istemiyorum. Krizi en çok seçkinler yaşıyor. Kadın-erkek ekonomik düzeyi nispeten daha iyi olan, iyi okullarda eğitim almış kesim cinsiyetçi ikiyüzlülüğü daha fazla yaşıyor. Üst düzey bir yönetici, bir profesör, bir hekim dayak yiyor susuyor, bilemedin boşanıyor ama şiddeti  ifşa etmiyor. Vaaz ettiğinin aksine şiddeti kendi suçu gibi yaşadığının önemli bir göstergesidir bu. Yoksa bu insanlık suçunu işleyeni niçin ifşa etmesin? Gerekçe olarak ne sürülenler bahanenin ötesinde değildir.

Erkeklerin elinde sırf şiddet kaldı. İyi meslekleri olan, ortalamanın üstünde kazanan bir çift düşünelim.Yıllarca süren bir ilişkileri olmuş, erkek evlenmekten hep imtina etmiş, kadın hep için için evlenmeyi düşünmüş (ama asla evlenmeyi kendi teklif edecek kadar eşit olduğunu fark etmemiş) ve nihayet havai fişeklerle  ve bir değerli yüzükle (bu kadın başlık parasına tabii ki karşı ama yüzüğün modern ve örtük bir başlık parası olduğunu göremeyecek kadar “ikinci cins”) erkek kadına evlenme teklif etmiş. Evlenmişler, üç yıl sonra kadın ben başkasına aşık oldum deyip boşanma talep etmiş. Çok eşitlikçi erkek burada sıkışıyor ve dövüyor. ( yıllarca ben evlenme teklif edeyim diye yapmadığı kalmadı, benim evliliğin yegane karar vericisi olduğumu hissettirdi. Şimdi ise evliliği o bitirmek istiyor. Madem evlilik benim tekelimdeydi; bozmak nasıl onun iradesinde olur diye olanın bitenin çelişkisini anlanamıyor. Bu bir kriz tespitidir. Ama tabii ki şiddeti açıklamam onaylamam anlamına gelmez.) Kapalı kapının arkasında verebileceği, üstelik  ataerkil bahanelerle ve toplumsallaşmayla “meşrulaşmış”. En kolay reaksiyon şiddet. Veya çok gelişmiş ülkelerde sokak şiddetlerinin, sokak tecavüzlerinin artması. Bunu anlatabilmek çok zordu Özgecan hikayesine kadar. Özgecan gariban mahallenin gariban sokağında bir kız değildi. Ataerkil sistemi tehdit eden bir kadın tipiydi. Aşacak bir kadın tipiydi, özel üniversitede okuyordu, herhalde giyimi kuşamı ona göreydi. Bir minibüsün içerisinde bir toplumsal rövanş ile karşı karşıya kaldı. Kanada’ya, İsveç’e bakıldığında şiddet oranları aynı Türkiye ile. Kadın özgürleşmiş, bu ne kolektif ne toplumsal bilinçaltında ve bilinçte normalleşmemiş bir durum. Erkeğin öğrendiği ile ona dayatılan arasında çok ciddi bir uçurum var ve neredeyse refleks olarak şiddet gösteriyor. Elindeki tek miras o. Ve o üstün olduğunun ispatı niteliğindeki şiddet karanlık bir sokakta ya da ev içinde cereyan ediyor.

Çok temel bir sosyolojik açıklamayla hem cinsiyet krizini  hem cinsiyetçi ikiyüzlülüğü yorumlarsak Durkheim’a baş vurabiliriz: Anomi. Eski değerler  ortadan kalkıyor ama yeni değerler henüz inşa edilmemiş. Bu anomik ortamda intihar nasıl yükselirse, intihar da otoşiddet, kadına/dışa/acize yönelik şiddetin yükselmesi de doğal. Doğal olması tabii ki onu anlayışla karşılayacağımız/affedeceğimiz anlamına asla gelmiyor.

Öte yandan kadının özgürleşmesine/ güçlenmesine karşı cinsiyetçi bir rövanş olarak tanımlıyorum şiddeti. Şiddeti besleyen diğer dinamikleri de göz önüne almamız lazım. Kadınlar da ikiyüzlü ve dönüşümün lehinlerine olan kısımlarını kullanmak eğiliminde. (Yukarıdaki örnekteki gibi. Ben kadınım evlenmeyi senden talep edemem ama ben eşitim boşanmak istediğimde boşanırım!)Herkesin dönüştüreceği bir şeyler var. Karşı tarafa suç bulmak çözüm değil. Erkeklik kıstırılmış durumda. Kadının da elini taşın altına koymayı ve bedel ödemeyi göze almasını kastediyorum. Kriz cinsiyet krizidir; cinsiyetçilik krizidir ve ancak hep birlikte çıkılabilir.

Türkiye’de erkekler bu krizi konuşmaya hazır mı? 

Konuşulunca içselleştirilmiş oluyor mu? Erkeklik krizinin çözümü asla kadının haklarını sözde ve belki de pratikte de teslim etmekten geçmiyor. Veya erkek-kadın diktomisini kabul ederek rolleri ters yüz etmekte sorunu çözmez. Rolleri, statüleri cinsiyetten arındırmak gerekiyor.

Erkekler kadın mücadelesinin neresinde olmalı?

Ben asla, hele tarihin bu aşamasında, feminist harekete erkeklerin entegre olmasını düşünmem. Erkeğin ben feministim demesi bana komik geliyor; zira bir psikolojik mekanizma olarak (reaksiyon formasyon) ataerkil/cinsiyetçi bir erkeğin bu sıfatı reklam tabelası, çekiciliğini artıran bir faktör olarak kullandığına sık tanık oluyorum. Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz. Bu aşamada feministim demekten çok  cinsiyet kodlarını, eşitlik adına sunulsa dahi, kullanmadan yaşamayı denemenin kadın ve erkek için devrimci bir eylem olduğunu düşünüyorum.

Erkekler krizden nasıl çıkacak?

Pratiği cinsiyetçilikten arındırmakla ve günah çıkarmakla!Örneğin erkeklerin çıkıp ben şu tarihte şu tarihte şiddet uyguladım maalesef diyerek kitleye mal olacak şekilde konuşmasının önemli olduğunu düşünüyorum. Kadında da erkekte de popüler bir kimliğin cinsiyetçiliği ifşa eyleminin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Her kitleden ve her kategoriden ifşa etmeliyiz/yüzleşmeliyiz. Bireysel ve toplumsal arınmanın en pratik formülü bu.  Kısacası laf değil eylem.

The post “Erkeklik Krizi Cinsiyet Krizinin Bileşenidir” appeared first on Sivil Sayfalar.

Nedir erkeklikler krizi?

Cinsiyet temelli eşitsizliklerle mücadelede yol alındıkça, kadınlar ve ötekileştirilen, marjinalleştirilen kimlikler temel haklar konusunda bilinçlenerek kazanımlar elde ettikçe, eşitsizliğin güçlü tarafında olan bazı erkekler, bu gelişmeleri aleyhlerine gerçekleşen kazanımlar olarak yorumluyor, güç kaybettiklerini düşünüyor ve paniğe kapılıyorlar. Eleştirel erkeklik çalışmaları alanındaki kimi araştırmacılar, “erkekliklerin krizi”ni bu şekilde, tarihsel bir bakışla yorumluyor. Bu krizin çetrefilleşmesinin neo-liberal düzenin zorladığı yeni ekonomik dengelerle, fiziksel güce dayalı olmayan sektörlerin ortaya çıkmasıyla, kadınların iş hayatında erkeklerle daha güçlü rekabet edebilir hale gelmesiyle de ilgisi olduğunu düşünüyorlar.

Ama ben, bütün bu tarihsel süreçten bir ölçüde bağımsız olarak, tutarlı olmaları beklenen tüm kimliklerin yaralar, yarıklar ve krizler üzerine kurulu olduğunu düşünüyorum. Diğer bir deyişle, varoluş bir kriz, toplumsal güç dengelerinin yerinden oynaması da bunu keskinleştiriyor diyebiliriz. Erkeklikler üzerine derinlikli bir şekilde konuşmaya başlayabilirsek, krizleri de daha iyi anlayabiliriz. Çözeriz demekten imtina ediyorum, anlayabiliriz

Zira, çıkış imasını barındıran “kriz” sorunlu bir metafor; bence krizin bir sonu yok. Bu kriz yakıştırmasını, erkeklikten söz ederken bir şeyler yapıp iyileşmenin mümkün olduğu bir hastalıktan söz ediyormuşuz gibi bir hava oluşturduğu için tehlikeli buluyorum. Tek bir iyileşme yolu varmış gibi bir düşünceyi besliyor; herkesin “iyileşmek” için izlediği yol farklı. İnsanlar içinde yaşadıkları koşulları eleştirel görmekte zaten zorlanırken, erkeklerin büyük çoğunluğu zaten ayrıcalıkları üzerine konuşmaya meyyal değilken, kutuplaştırma siyaseti her söze sinmişken, teşhis koyup reçete yazmak, “iyileşme” terminolojisi kullanmak iyice sorunlu, çıkışsızlıkları besleyen bir söyleme dönüşüyor. Erkeklik, kadınlık normatif kimliklere dayandırıldıkça yaşantımızın tümüne yayılan kümülatif bir krize dönüşüyor, şiddet ve mutsuzluk üretiyor, “biz bununla ne yapıyoruz?” diye soralım kendimize.

Edebiyatta erkeklik okumaları yapmaya nasıl karar verdiniz?

Maden mühendisliği stajında çalıştığım sahada ağzında sigara ile dinamit bağlayan işçiler vardı. Çömez kadın mühendis olarak karşı karşıya kaldığım bu riskli erkeklik gösterisi beni epey düşündürmüştü. Edebiyata geçiş yapınca, toplumsal cinsiyet üzerinde çalışma ilhamını veren de zannederim maden mühendisliği gibi son derece “erkek” alandaki kısıtlı mühendislik deneyimim oldu. 

Erkekliklere odaklanmak konusunda ise beni yoldan çıkaran Sevgi Soysal oldu. Yüksek lisans öğrencisi iken Şafak üzerine bir yazı yazmıştım. Sevgili danışmanım Süha Oğuzertem kolay kolay beğenmez; ama, o yazıyı beğenmişti. Şafak sıkıyönetim yıllarında geçer; aile-arkadaşlık-yoldaşlık ilişkileri içinde kadın ve erkekler arasındaki güç çatışmalarına eğilir. Kadınların erkeklik rollerine sığmaya çalışması, erkeklerin birbirilerine bakarak hizalanmaya çabalamaları, çok çarpıcı bir dille anlatılır. Süha hocanın verdiği cesaretle, doktora tezimde 12 Mart askeri darbesini izleyen yıllarda yazılan romanlar üzerine çalışmaya karar verdim. Doktoraya Bilkent’te başladım; ancak, dersleri tamamladıktan sonra Leiden Üniversitesi’ne doktora öğrencisi olarak kabul edilince bu üniversiteye geçtim.

Türk edebiyatında erkeklik krizi örnekleri ile nasıl karşılaşıyoruz, örneklerle anlatmanız mümkün mü?

Osmanlı klasik şiirindeki “aşk” söylemlerini inceleyen, şiirlerde Mecnûn ve Melâmi olarak adlandırdığı iki fonksiyon tespit eden Walter Andrews aslında benzer motifler ile yazıldığını, aynı mantığı tekrar edip durduğunu düşündüğümüz Osmanlı klasik şiirlerinde iktidar meselesine farklı yaklaşımlar olduğunu söylemiş, klasik şiiri “despotik hiyerarşi” çerçevesinde okumaya devam edersek tam anlamıyla kavrayamayabileceğimiz uyarısını yapmıştı. Andrews, hiyerarşiyi “sultan” ve “tebaa”sı, “âşık” ve “mâşuk” olarak ikiliklere indirgemek yerine, ilişkiselliğe bakmayı önerir. Ben bu erken döneme yapılan vurguyu çok önemsiyorum; zira Osmanlı aydınları roman yazmaya başladıklarında şiirlerdeki alışkanlıkları devam ettirdiler. Geleneklerinden vazgeçmeden Batılılaşan Osmanlı aydını tiplemesi, bu nedenle “erkeklik kriz”inin öncül örneklerinden biri olarak kabul edilebilir.

Felâtun Bey ve Râkım Efendi (1875), İntibah (1876) gibi Tanzimat döneminin öncü romanlarında, mirasyedi erkek tipinin kadınlara kapılarak yıkıma uğraması önemli bir uyarıdır. Araba Sevdası (1896) ve Aşk-ı Memnu (1900) gibi romanlarda, ilk romanlardaki kadar ahlakçı bir yaklaşım olmasa da ehlileştirilmiş bir uyarı tonunun sürdürüldüğünü söyleyebiliriz. Osmanlı’nın toprak kaybının artmasıyla birlikte, erkeklik, savaş denkleminde yeni panik anlarının içine yuvarlanır. Ateşten Gömlek (1922) ve Yaban (1932) bu anlamda savaşçı erkek kimliğinin çelişkilerinin güçlü anlatımlarını sunar. Vatan uğruna kendini feda etmek, romanlarda çok daha belirgin olarak erkekliğin kurucu unsuru konumuna geçer. Bu role uy(a)mayan erkeklerin yaşadığı kriz, bence Türkçe edebiyatın başucu eserlerinden Huzur’un (1949) temel meselelerinden biri örneğin.

Ama hem edebiyatın kanonik metinlerini, yıllardır birbirini tekrar eden çalışmalar nedeniyle, Doğu-Batı ikiliği temelli okumalardan sıyırıp yeni bir gözle incelemekte zorlanıyoruz; hem de erkekliği eleştirel bir gözle irdelemeye hazır değil gibiyiz. Bu metinlerdeki erkeklikler hakkındaki çalışmalar daha yeni yeni başlıyor.

Kısacası, medeniyet krizi diye nitelendirdiğimiz veya ekonomik, siyasal diye işaretlediğimiz krizlerin içinde erkeklik krizleri de barındırdığını, bunların konu edildiği romanların bazı erkeklik rollerini öne çıkartıp överek aslında krizden çıkma yolları önerdiğini söyleyebilirim. Bugünlerde Peyami Safa’nın Zıpçıktılar adlı romanını Türkçeleştiriyorum. Safa’nın kadınlar konusundaki görüşleri, erkeklik krizinin her zaman bir yaralanma, “öteki erkek kadar/yeteri kadar iyi miyim?” sorusuna eşlik eden bir yaralanma/gocunma gibi ortaya çıkmayabileceğini, aksine böbürlenmeyle, abartılı veya keskin ifadelerle, sert bir koruma kalkanı olarak da ifadesini bulabileceğini de düşündürüyor. İktidarın kaybı erkekler için çok önemli bir kaygı. Çok temel metinleri henüz bu gözle okumuş değiliz; daha bu alanda yapılmayı bekleyen çok iş var.

Yine de tek bir roman okuyalım ve Türkiye’de erkeklik krizi nedir/nasıl anlatılır öğrenelim diyenlere Oğuz Atay’ın Tehlikeli Oyunlar’ını okumalarını öneririm. Bu romanda, hem akıl-duygu zıtlığı irdelenir ve Doğu-Batı karşılaştırması yapılır hem de kadın-erkek kimlikleri arasındaki gerilimler ele alınır. İkili ilişkilerinde hep ezilen tarafta olan Hikmet Benol, edilgenliği ve yenilmişliği ile dalga geçe geçe yaşamına yön vermekle kalmaz, sözlerini düzeltip duran komşusu emekli albay Hüsamettin Tambay ile çatışarak romanı dikte eden sese dönüşür. Kadınlarla kuramadığı/sürdüremediği ilişkiler nedeniyle tedirgindir Hikmet Benol ama işin içinden çıkamaz. İktidarın kaybedildiği yerde (tekrar kaybedilmek üzere) kazanıldığı çatışmalı bir anlatı sunar Oğuz Atay. Emir-komuta zincirinin bir anda tersine de dönebileceği vurgusu, karşı çıktığı üniformalı erkeklik imgesine yaslanmaktan ve ona benzemeye çalışmaktan başka bir erkeklik imgesi kuramayan erkekliklerin ironik bir eleştirisidir.

Yeni yayınlanmış bir kitabınız var: Yaralı Erkeklikler-12 Mart Romanlarında Yalnızlık Yabancılaşma ve Öfke. Öncelikle Tebrikler. Alanında öncü bir çalışma. Biraz içeriğinden bahsetmeniz mümkün mü?

Bu kitap Leiden’da tamamladığım doktora tezimin Türkçeleştirilmesiyle ortaya çıktı. Ayizi yayınevi tarafından, Aksu Bora’nın editörlüğünde ve Eylem Yıldızer’in çeviri için verdiği destekle yayımlandı. Yaralı Erkeklikler’de 1971- 1980 yılları arasında yayımlanan dokuz romanı inceliyorum ve 12 Mart romanları üzerine yazılan eleştirilerin tekil bir portre sunduğunu, aslında kendi içlerinde çeşitlilik gösteren bu romanlara yakından bakmak gerektiğini iddia ediyorum.

Ben yakından baktığımda şunu gördüm: Daha önceki eleştirmenlerin bu romanların ne kadarı gerçek ne kadarı kurmaca sorusu çerçevesinde harcadıkları enerji, bu metinlerin derdini ortaya çıkarmak için yeterli değil. Çatışmalı dönemlere eğilen tüm edebiyat metinlerinde olduğu gibi, bu metinlerde de bir kayıt altına alma, tarihe not düşme, gelecek nesillere o yıllarda neler yaşandığına ilişkin bir işaret bırakma kaygısı var; ama, bu metinler güçlerini gerçeklere yaslanmaktan değil, aksine ihtimalleri tartışarak daha derin bir kültürel eleştiri yürütmekten alıyorlar.

Ben bu kültürel eleştirinin, asker-sivil ikiliğinden bağımsız olarak iktidar meselesi etrafında döndüğünü, bu nedenle de erkekliğin bu romanlarda önemli bir ağırlık merkezi oluşturduğunu düşünüyorum. 12 Mart romanlarının yazarları, askerî darbenin travmatize ettiği insanların hikayelerine eğilirken, aslında Türkiye’deki siyasi kültürünün derinlemesine dönüşmesi için erkekliğin eleştirel bir gözle sorgulanması gerektiğini ima eden işaretler yerleştiriyorlar metinlere.

Çetin Altan’ın Büyük Gözaltı’sı örneğin, gözaltındaki karakterin sanrılı geriye dönüşleriyle bir oğlan çocuğunun büyüme hikayesinin de bir “gözaltı” hali olduğunu ortaya koyuyor. Evde, yatılı okulda ve kadınlarla ilişkilerinde izlenen, izlendiğinin farkında olarak ve öteki erkeklere kanıtlayacağı şekilde erkekliğini inşa eden bu karakterin gerçek zamanda hapsedildiği gözaltı hücresi, Türkiye tarihini de içine alan bir metafora dönüşüyor. Sevgi Soysal’ın Şafak’ı, eve gelen askere kapıyı açması için hamile karısını gönderen ve böylece gözaltına alınmaktan kurtulacağını uman bir erkeğin çatışmalı iç sesini, sıkıyönetim Adana’sına sürgüne gönderilen ve hem kendisini hem çevresini eleştiren gözlerle inceleyen bir kadının iç sesine katıyor. Erkekliğin ve kadınlığın bir ilişkisellik içinde kurulduğu ve yeniden üretildiği vurgusuyla birlikte, bu romanlar aslında bugüne ilişkin de önemli saptamalar yapıyorlar.

Fethi Naci’nin 12 Mart romanları için yaptığı “işkence ve kahramanlık edebiyatı” yakıştırması ne yazık ki bu romanlara yaklaşımda fazlasıyla etkili olmuş. Oysa yakından bakınca açıkça görülüyor ki, 12 Mart romanları için askerî darbenin romanları demek yeterli değil; üniformasız ilişkilerimizde de nasıl bir hiyerarşi içinde yaşadığımıza, bu hiyerarşileri nasıl yeniden ürettiğimize dönüp bakmamız gerektiğini hatırlatıyor bu romanlar bize.

Romanlardaki çeşitliliğin farkına varan eleştirmenlerde bile, romanların merkezindeki asıl meselenin darbenin yarattığı mağduriyetler olduğu vurgusu vardır; örneğin, Ömer Türkeş, bu romanlarla ilgili yazılarında, 12 Mart romanları “kanonu”nun gözden geçirilmesi gerektiğine işaret eder; ancak o da bu romanların dokunduğu başka meseleleri de konu edecek olursak büyük siyasi tartışmanın gözden kaçacağından korkar gibidir.

Adalet Ağaoğlu, anılarında Fethi Naci’nin özellikle erkeklik/askerlik bahsinin etrafından dolaşmasını muzip bir dille şöyle ifade eder: “Hele Fethi Naci’nin belki de çok haklı biçimde Bir Düğün Gecesi’nin eleştirisinde düğünün erkek yanı, orgenerallik, askerlik, Korelik, harbiyelilik bahsine hiç el sürmemesine devamlı ‘roman bunlardan ibaret değil kalanına sonra değineceğim’ diyerek hiç değinememesine ne diyeceğim? Kendini de beni de korumuş bulunan çok deneyimden geçmiş otosansürüne teşekkürden başka.” Yaralı Erkeklikler, erkek eleştirmenlerin hep etrafından dolaştığı erkeklik meselesini öne çekerek bu edebiyat metinlerine bir yeniden bakma çabası.

Erkekler bu krizden nasıl çıkar?

Erkeklerin doğalarında saldırgan olmalarına yol açan dürtüler olduğunu bu nedenle savaş ve kan dökmeyi doğallaştırdıklarını düşünenler var. Bu görüşe karşı çıkanların bir kısmı, çocuklardan erkek, erkeklerden asker yapmak için harcanan enerjiye dikkat çekiyor. Aile içindeki rollerle, ana sınıfından başlayarak verilen eğitim aracılığıyla erkeklere yüklediğimiz görevler var. Bazı çalışmalarda erkeklerin ezmeye/iktidar kurmaya/öldürmeye “kolayca” adapte oldukları argümanı, çocuk bakımı ve yetiştirilmesindeki zorlukların birincil muhatapları olmamaları ile yan yana getiriliyor.

Erkeklerin doğdukları ilk andan itibaren, bakımlarını annelerinin üstlenmesi nedeniyle, nasıl kadınlığa “mesafe almayı” öğrenerek patriyarkal bir düzene yerleştiklerini açıklayan Nancy Chodorow, erkek çocuklarının anne dünyasından kopup “erkek” dünyasına adım atmalarına uzanan süreci analiz eder. Dolayısıyla, bir dönüşüm gerçekleşecekse, bakım meselesinden başlamak gerektiğini söyleyenler var.

Babalık, çocuk bakımını üstlenmek, erkeklerin erkekliklerine eleştirel baktıkları bir süreci besleyebiliyor. AÇEV’in araştırmalarına göre, kız çocuk sahibi olan erkeklerde özellikle farklılıklar gözlenmiş. Eşlerine kısıtlama getiren ancak kızlarına özgürlük sağlayan baba örnekleri göze çarpabiliyor. Bu örneklere yakından bakmak gerek. Ancak Türkiye’de erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin farkına varmak için baba olmalarını bekleyeceksek, işimiz zor. Zira babalık geç yaşlarda gerçekleşiyor. Erkeklerin babalık rollerine girmeden de toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri üzerine düşünmelerini ve inisiyatif almalarını sağlamak mümkün olabilirse, krizleri anlama çabamızda yol alabiliriz.

Erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitliği tartışmalarına katılmaları için alan açmaya çalışan ekipler var. Biz Erkek Değiliz İnisiyatifi (BEDİ), Rahatsız Erkekler, Erkek Muhabbeti ve Ataerkiye Karşı Erkekler adlı oluşumlar, erkeklerin erkekliklerini sorguladıkları atölye ve toplantılar düzenleyerek ve internette bloglar üzerinden çeşitli tartışmalar yürüterek eleştirel düşünceye katkı verdiler; ancak ne yazık ki uzun ömürlü olamadılar. 2013’te kurulan Eleştirel Erkeklik İncelemeleri İnisiyatifi (EEİİ) Türkiye’de erkekliklerin eleştirel bir gözle ele alınmasının ve “içeriden” konuşulmasının feminist bir hedef olması için çalışan inisiyatiflerden biri. Toplumsal cinsiyet tartışmalarının kendi içinde eşit kayıplı (zero-sum) tartışmalar olmadığını, bu kimliklerin birbirleriyle ilişki içinde kurulduğunu hatırlatıp, bir kriz varsa hep birlikte anlamaya çalışmamız gerektiğini de ekleyerek cevaplamış olayım bu soruyu.

Erkeklikler krizinden çıkış sürecinde kadın hareketinin yeri nedir?

Türkiye’de eşitlik için verilen mücadelenin arkasında kuvvetli bir kadın hareketi var. Ne yazık ki bu alandaki hak mücadelesi, kadınların kadınlar için yaptığı bir şey olarak algılanıyor. Türkiye’deki kadın hareketi ağırlıklı olarak kız kardeşlik olgusuna yaslanıyor. Kadın örgütlenmelerine öncelik ve ağırlık veriliyor; zira ancak bu örgütlenmelerde kadınların “gerçek” duygularını deneyimledikleri fikri hâkim. Buna ek olarak kadın hareketi, şiddet uygulayan erkeklerin çokluğu nedeniyle, erkeklere mesafeli duruyor.

Böylece erkeklik zaten görünmez kılınmış, üzerinde kolay kolay konuşamadığımız bir şeyken, bir de tartışmaların dışında bırakılmış gibi bir durum ortaya çıkıyor. Bu hareketin içinden pek çok isim, erkeklikler konusuna eğilen alan araştırmalarının yokluğuna dikkati çekiyorlar. Hatta Deniz Kandiyoti, bu araştırmaların yokluğu nedeniyle, erkekliğin edebiyattaki temsillerine bakarak ilerlemeyi önerir, ki bu bana da ilham veren çıkış yollarından biridir. Sözün, eleştirinin muhataplarına ulaşması için, birlikte bu konuları konuşmak üzere yeni alanlar yaratmamız gerekiyor.

The post ”Erkeklerin, Babalık Rollerine Girmeden İnisiyatif Almalarını Sağlamalıyız” appeared first on Sivil Sayfalar.

Peki hiçbir şey değişmiyor mu? Modernizm, postmodernizm derken yeni yeni farklı erkeklikler ortaya çıktıkça kırılmalar olmuyor mu? Erkekliklerine başkaldıran erkekler yok mu? Ya da kadınların güçlenmesinden rahatsız olanlar. Erkeklik krizde diyebilir miyiz? Sivil toplum uzmanlarına, akademisyenlere sorduk… Edebiyattan, toplum bilimden, felsefeden, cinsellikten, şiddetten, teknolojiden, cinsiyet mücadelesi veren birçok kişiye sorduk. “Erkekler cinsiyet eşitliği mücadelesinde nerede olmalı? Hangi erkekler bu krizi yaşıyor? Peki ya babalar? Bu krizden çıkış nasıl mümkün olur? Kadın hareketi destek vermeli mi? Babaları ilgili baba yapmak o erkekleri eşitlikçi erkekler yapar mı?, Baba otoritesi? Babalar gerçekten dönüşüyor mu? Edebiyatta erkeklik krizleri? Cinsellik bu krizin neresinde? Televizyonda yeniden yeniden üretilen hegemonik erkeklikler… Felsefede eril tahakküm kodları…

Biz bu yazı dizisini hazırlarken biliyoruz ki kadınlar hala öldürülüyor ve erkeklik krizde olduğu ile yüzleşemiyor…

İlk röportajımız Ebru Nihan Celkan ile…

Ebru Nihan Celkan, birçok şapkası olan, hepsini sorgulayarak taşıyan güçlü bir isim… 14 yıl Volvo’da farklı görevler yapan Celkan, 2007 yılından bu yana oyun yazarlığı yapıyor. Merkeze oyun yazarını alan çalışmalarıyla öne çıkan buluT’u kurdu. Türkiye – Avrupa arasında farklı coğrafyalarda eşitlik için mücadele ediyor, konuşuyor, tartışıyor… Aynı zamanda TÜSİAD, Mercedes-Benz, Vodafone, Koç Holding, UN Global Compact gibi kurumlarda eğitim veriyor. 

‘Erkeklik Krizi’ni ‘haklarımı aslında ayrıcalıklarımı kaybediyorum’ korkusuyla yapılan birtakım eylem ve söylemler olarak tanımlayan Celkan bu krizin erkeklere ne yaptığını erkeklerin konuşmaya başlaması, yardım istemesi, haykırması ve yine kendilerinin çözüm üretmeleri gerektiğini ancak feminist hareketin yine el uzatmak durumunda kalacak gibi göründüğünü söylüyor. Ve özellikle erkeklere ‘geleneksel erkeklik rollerini oynamıyorum deme cesaretini vermenin’ önemini vurguluyor.

Biz bu röportajda Ebru Nihan Celkan ile Erkeklik Krizi’ni iletişim perspektifinden, bolca örnek ile ele aldık. Dert bende dermen bende diyebilecek erkeklerle tanışmak umuduyla okuyun…

Erkeklik krizi nedir?

Yüzyıllardır kendisini inşa etmiş ataerkil bir sistemden bahsediyoruz. Kamusal alanda özel alanda var olan bir sistem. Erkeklik krizi bu ayrıcalıkların sorgulanmasıyla başlıyor. Bu sorgulama başladığı andan itibaren gelen savunma mekanizması, ben ayrıcalığımı kaybediyorum, haklarımı kaybediyorum korkusuyla yapılan birtakım eylemler ve söylemler.

Uzun yıllar kurumsal alanda iletişim üzerine yönetici olarak çalıştınız. Kurumsal alanda yaşayan erkekler hangi alanlarda kriz yaşıyorlar?

Açıkçası ben bir İsveç firmasında çalıştığım için biraz daha farklıydı. Birtakım kuralların en baştan konduğu ve oldukça sıkı takip edildiği bir yerdi. Ancak hayatın olağan akışında kadın ve erkek arasındaki farkı mümkün olduğu kadar eşitlemeye çalışan bir atmosferde olmasına rağmen sektör olarak iş makinası olduğu için bunu yapabilme kapasitesi ve Türkiye’de olduğumuz için biraz daha sınırlıydı tabi.

Kurumsal hayatta erkeklik krizi hayatın olağan akışında yaşananlardan farklı değil

Hayatın olağan akışında yaşanan alanlardan çok farklı olduğunu deneyimlemedim. Yönetim söz konusu olduğunda özellikle de cironun temelini oluşturan satış gibi alanlarda açık tereddütlerin dile getirildiği ve getirilirken de bunun normalmiş gibi ifade edildiğini çok fazla örnekle karşılaştım: “Tabi ki satışçı bir kadın olamaz”, “tabi ki böyle olması gerekiyor”, “tabi ki bu işe erkek çalışan bulmamız gerekiyor”, “tabi ki başvurular erkek olacak” gibi bazı departmanlar, çalışma alanları, işler için doğallaşmış ve hiç sorgulanmadan kabul edilmiş durumlar var. Orada bir sorgulama yaratmak imkânı oldukça zor. Spesifik bir iş için söyleyeyim mesela benim yaptığım: Saha mühendisliği. İş makinalarını sahada indiren ve onları harekete geçiren, eğitimini veren bir görev tanımı. 14 yıl aynı firmada çalışmış biri olarak ben hiç kadın saha mühendisi görmedim. Bu soru akla bile gelmiyor. Gündeme geldiğinde ciddiye alınmıyor. Şaka, espri olarak görülüyor. Hayatın olağan akışında var olan krizden çok farklı bir kriz yok ama şiddetin çeşidi değişiyor. Erkeklik krizi aile içerisinde yaşandığında bu direk eşe ve çocuklara yönelik bir şiddete dönüşürken ve fiziksel şiddet de söz konusuyken burada biraz daha farklı.

Psikolojik şiddetten bahsediyoruz. Ben bunu yaşadım diyemem kendi adıma bilinçli bir psikolojik şiddete maruz kalmadım ama şakalardan tutun da herhangi bir toplantıdaki tavra kadar bu böyle.

Erkeklik krizi bazen mikro hareketlerde…

Erkeklik krizi dediğimiz şeyin her türlü mikro harekette var olduğunu unutmamak lazım. Toplantıda bir kadın konuşurken dinlememek, kadının söylediği cümlelere küçümseyen mimiklerde bulunmak veya tartışmalarda erkeklere verildiği kadar söz vermemek… Küçük gibi görülse de aslında her biri bir araya geldiğinde büyük yaralar açan durumlar. Bunların her birinin de bilinç dışı erkeklik krizi olduğunu söyleyebilirim. O tavrı o kadar normalleştirmiş ki…

Mikro hareketler yani kâğıt kesikleri…

Bu oldukça basit görünen mikro aksiyonların her birine ben kâğıt kesiği diyorum ve milyonlarca kâğıt kesiğinin sakat bıraktığı bir durum var iş hayatında. Çünkü ortaya da çıkamıyor. O kriz hayatın olağan akışında çok rahat bir şekilde fiziksel şiddet olarak kendini gösterirken, kuralları çerçevesi çizilmiş yerlerde yüzünü başka şekilde gösteriyor ama bu şiddet değil mi bu da bir şiddet. Dolayısıyla ben fazla bir fark olduğunu düşünmüyorum. Sonuçta önümüzde bir ekonomik kriz var ve başladı geliyor diye düşündüğümüzde de bu erkeklik krizinin iş alanlarında biraz daha görünür olacak. Bu zorlaşma karşısında erkekler kimi hedef olarak görecekler? Hayat bize bu kaybın acısının kadınlardan çıktığını gösterdi. Umarım öyle olmaz.

İletişimde erkeklik krizi örneklerinden bahsedebilir misiniz?

Reklam ajansları üzerine düşünmek için oldukça önemli bir alan. Kim kreatif kim müşteri temsilcisi diye baktığımızda; işte kreatifin başında kimler var demeliyiz… İletişimin dilini kim oluşturuyor diye sormak gerekiyor. Bu tarihteki gibi. Tarihi kim yazdı? Dışarıdan baktığımızda denebilir ki iletişim başlığı altında kadınlar oran olarak çok daha fazla. O zaman ikinci bir soruya geçmeliyiz. Kadınların bu artışı iletişimin hangi başlıklarında etkin? Bunu sorgulamamız gerekiyor. Kadınlar karar verici olmadıkları takdirde bu bize görsel dünyamızı şekillendiren çıktılar olarak yansıyor. Kadın bile olsalar, altını çizmek lazım, erkeklik krizini anlayabilmek için içselleştirilmiş cinsiyetçiliğin izlerini takip etmek lazım. Yani kadınlarda da içselleştirilmiş cinsiyetçiliğin izlerini takip etmek lazım. Oransal olarak kadınların yükselmesi aynı zamanda o alanda cinsiyet eşitliğinin sağlanmış olduğu anlamına gelmez. Bunu direk etkilemez. Bunun için bazı farkındalık çalışmaları lazım.

Bu kriz nerede baş gösteriyor. Yıllardır yapılan reklamlar oldukça cinsiyetçi diye fotoğrafı koyduğumuz anda şu refleks geliyor: İyi de ne yapalım erkekleri yemek yaparken mi resmedelim? Sorunun kendisi bir erkeklik krizi olmakla beraber bunu bir defansa çeviriyor olmak oldukça problemli. Sen beni mutfağa sokamazsın, ben yemek yapmam… diyor. Ve bu soru genelde erkeklerden geliyor. Şöyle sorularla da karşılaştığımız oluyor? Neden arabayı kadınlara kullandırmıyorsunuz? Aa hiç fark etmemiştik. Burada o kadar içselleştirilmiş bir cinsiyetçilik var ki arabayı hep erkeklere kullandırdığının farkında olmama durumu söz konusu. Peki şimdi bundan sonra yapar mısın? Ya benim arabam transporter, daha başka işlerle hasbihal eden bir araç, bunun şoförünü şimdi kadın mı yapayım. Erkeği çıkartıp kadını koymak üzerine düşünüyor olmak bile başlı başına bir travmatik hal yaratıyor. Direk bunlar sorgulandığı zaman zihinlerde ben alanımı kaybedeceğim korkusu başlıyor. Bu korku kendisini hem dilde hem jestte gösteriyor. Jestleri çok önemsiyorum çünkü dil gibi değil hemen gelmiyor, feminist hareket dil üzerine çok yoğun çalıştı. Bu konuyu erkekle konuşmamaya başladı. Bu da konuyu anlamaktan mı yoksa eleştiriden çekinmekten mi kaynaklanıyor çok emin değilim.. Konuşmamaya ve bunu jestlere intikal ettirmeye başladıklarını görüyorum yaptığım eğitimlerde. Bu da üstüne düşünmemiz gereken bir şey.

Sonuçta baktığımızda iletişimdeki göstergeler yıllardır oldukça cinsiyetçi iletişim çalışmaları yapıldığını ortaya koyuyor sayısal veri olarak da içerikte de. Tartışmaya açtığımız anda savunma mekanizması krizin boyutunu gösteriyor. Kadının yeri tabi ki mutfak, o arabayı tabi ki erkek kullanacak, tabi ki o pompacı erkek olacak. Bunun sorgulanması dahi ilk önce espriye, dalga geçmeye, işin biraz daha ciddiyetini anladıktan sonra korkuya ve bu korkuyu dile getirmeye dönüşebiliyor. Eğitimlerde neden bu reklamda kadın yok dediğimde, “ne yapalım, kadınlara lastik mi değiştirtelim” gibi oldukça içi boş, tamamen defansif cevaplar alabiliyorum.

TV’de, reklamlarda nasıl bir erkeklik kurgulanıyor?

Bu bir mücadele, anlık bir şeyle değişebilecek bir şey değil. Şu çok önemli: Tarihin en eski adaletsizliği ile uğraşıyoruz. İster yaratılış teorisine inanın ister evrim teorisine inanın. Dolayısıyla üç beş tane çalışma yaptık, dört beş tane yasa çıkarttık diye burada ani bir düzelme beklemek hem yanlış hem aldatıcı fakat diğer taraftan şunu da fark etmek lazım birtakım gruplar birtakım çalışmalar yapıyor. Özellikle kadın hareketinin güçlü ve başarılı bir şekilde bu konulara eğilmesi, arkasını bırakmaması ve sürekliliği reklamlarda birtakım değişikliklere sebep oldu. Özellikle babalık konusu reklamlarda pozisyon değiştirmeye başladı ama bunun peşini bırakmamak lazım. Oransal olarak bilmiyorum ama surette bir değişim olduğunu, birtakım firmaların birtakım reklamcıların arzulu olduğunu ve bu alanda denemeler yaptığını görüyoruz önemli olan onları cesaretlendirmek ve onların sayısını artırmak. Eşitliği sağlayana kadar da peşini bırakmamak.

 Türkiye’de hangi alanlarda erkeklik krizi yaşanıyor?

Her alanda var, nerelerde olmadığına bakalım. Ben medyada erkeklik krizinin biraz daha farklı yaşandığını gözlemliyorum. Kadın gazetecilerin oldukça ısrarlı tutumu, var olan sorunları tartışmaya açmaları, birtakım erkeklerin bu tartışmalara kendi üslubunca katılıyor olması erkeklik krizinin farklı bir şekilde yaşandığını gösteriyor.

Hiç beklemediğimiz alanlardan beklenmedik şeyler çıkabiliyor. Mesela ben mavi yakalılarla, gri yakalılarla eğitim yaptığımda erkeklik krizinin daha az yaşandığını görüyorum. Biraz daha üst sınıf beyaz yakalı, orta üst sınıf ile yaptığımda daha şiddetli bir erkeklik krizi ile karşılaşabiliyorum. Sınıfsal bir şey değil. Alt sınıf erkeklik krizini daha az yaşıyor, üst sınıf biraz daha fazla yaşıyor gibi bir şey diyemiyorum. Ama şaşırtıcı yerlerde şaşırtıcı şeylerle karşılaşabiliyorum. Genelleme yapılamaz, her yerde karşımıza çıkabilir. Bankada kuyruk beklerken bile karşımıza çıkabilir. Benim işim acil, önemli sen evde oturuyorsun benden sonra dur gibi. Bu da bir erkeklik krizi. Nerede çıkacağını bilemiyoruz. Politikada olduğu kesin. Bir parti %33 kadın kotası uygulayacağım diye kendisi yazmış, ne belediye başkanı adaylarında, ne milletvekili adaylarında %10’u sağlayamamış. Söylemle eylem arasında bu kadar fark var.

Ama tartışan alanları görüyorum. Biliyorum ki oyuncular, sinemacılar, dizi yapanlar, tiyatrocular bu konuyu gündemlerine almış durumdalar ve tartışıyorlar.

Iletişim dünyası da açık. Radikal tepkiler alıyorum bazen ama bazı reklamcıların, ‘ne yapalım bu hatayı yapmışız’ dediklerini de görüyoruz. Erkeklik krizi konusunda feminist hareket oldukça başarılı. Diyalog kanallarını açık tutarak, bunları sürekli tekrarlayarak, bu istatistikleri sürekli ortaya koyarak, problemin kaynağını sürekli göstermeye çalışarak, büyük bir sabırla yaşanan şiddet olaylarında davaları asla bırakmayarak, o davalarda yapılan savunmalar üzerinden erkeklik krizini göstererek oldukça önemli bir işlev görüyor. Bunu bu kadar net ortaya koymak çok önemli.

Özellikle kadın hareketinin güçlü ve başarılı bir şekilde bu konulara eğilmesi, arkasını bırakmaması ve sürekliliği reklamlarda birtakım değişikliklere sebep oldu. Özellikle babalık konusu reklamlarda pozisyon değiştirmeye başladı ama bunun peşini bırakmamak lazım. Oransal olarak bilmiyorum ama surette bir değişim olduğunu, birtakım firmaların birtakım reklamcıların arzulu olduğunu ve bu alanda denemeler yaptığını görüyoruz önemli olan onları cesaretlendirmek ve onların sayısını artırmak. Eşitliği sağlayana kadar da peşini bırakmamak.

Türkiye toplumu erkeklik krizini konuşmaya hazır mı?

Türkiye çok çeşitli. Bazı kesimleri çok hazır bazı kesimlerin ise hazır olmadığını gözlemliyorum, deneyimliyorum. Konuşmak zorundayız çünkü bu ülkede kadınlar öldürülüyor ve öldürülmeye devam ediyor. Sayı gittikçe artıyor. Burada konuştuğumuz şey hayati bir mesele. Ne kadar teorik bağlamda konuşuyorsak da hayatın olağan akışında biz bu konuları konuşmazsak insanlar ölmeye devam edecekler. Şunu fark etmek çok önemli: Bunu kabul eden erkekler olduğunu da görüyoruz. Patriarka dediğimiz şey, erkek egemen toplum, erkeği de ezer. Erkeklik krizi yaşamak yerine, ‘Ben bundan nasıl etkileniyorum. Bu ataerkil toplum yapısı bana hangi noktalarda problem yaratıyor’u sorgulamaya başlayan erkeklerin arttığını görüyorum. Erkeklik Türkiye’de hiç kolay bir şey değil, dünyada da olduğunu düşünmüyorum. Oynamak istemediğiniz birçok rolü oynamanızı gerektiren bir şey. Bu rolleri oynamıyorum deme cesaretini vermek açısından önemli. Eminim içlerinde o verilen rolleri oynamak istemeyen birçok erkek var. Dolayısıyla benim gözlemim birazcık daha gençler arasında sorgulandığı.

Erkeklik krizi konusunda dünya ile Türkiye’yi kıyaslarsak…

Ben Almanya’ya gidip geliyorum. Bir de İsveç firmasında çalıştığım için oradan bakabilirim. Bizim en büyük avantajımız kadın hareketi. Türkiye’deki kadın hareketi oldukça köklü, güçlü, derin ve yaygın çalışma yapıyor. Feminist hareket özellikle Almanya özelinde çok lokal kalmış durumda. Oldukça küçük gruplar ve sayıya indirgenmiş bir mücadele şeklinde yürüyor. Bizim Türkiye’de yaygın şekilde yaptığımız sorgulama Almanya’da çok sınırlı alanlarda yapılıyor. Bu bizim avantajımız ve bu tartışma alanlarının çeşitliliğini arttırmamız gerek.

Peki dezavantajımız ne?: Yasalar. İsveç özelinde konuştuğumuzda, İsveç’teki avantaj sadece yasalar değil, toplumun genelinde toplumsal cinsiyet meselesine bakış var. Bu meseleye bakış küçük yaşlarda ele alınıyor. Okuldan başlıyor yasadan da önce. Ama erkeklik krizini onların da yaşadığını biliyorum.

Mesela Almanya’nın bazı bölgelerinde kurumlar eşitlik profesyoneli istihdam etmeye başlamışlar. Her kurum bir eşitlik profesyoneli alıyor kendisine. Sürdürülebilirlikten hariç sadece eşitlik konusunda çalışıyor o kişi. Erkek öğrencilerle kadın öğrencilerin hakları eşit mi, erkek öğretmenlerle kadın öğretmenlerin hakları eşit mi, biz bursları eşit mi dağıtıyoruz? Bütün anlamda eşitliğe bakılıyor. Ve hep kadın alınıyormuş bu kişiler. Bir toplantıda bir müdür dedi ki: “Ben bunu anlamıyorum neden bir erkek eşitlik müdürü olamıyor.” Aslında güzel bir soru. Ama bir yandan da kendi haklarının bir kadın tarafından korunuyor olmasını sorguluyor. Yıllardır kadınlar haklarının nasıl erkekler tarafından verilmesini beklediyse şimdi de aslında bunu eşitlemek için böyle bir durum var. Şu an terazinin eksi tarafında bulunan kadınlar eşitliği sağlamak konusunda biraz daha farklı bakıyor olacaklardır dedik sonra da kotalardan şikayetçi oldu. “Yasalarla kotaların konmasını çok anlamsız buluyorum çünkü bir işi ben daha iyi yapıyorsam ve orada sadece kotayı tutturmak için oraya kadın alıyorsam burada bu problem var” gibi.

Benim Almanya’da en çok duyduğum şeyler: Kota uygulamasından şikayetçi olunması, eşitlik, çeşitlilik gibi konularda kadınların daha çok ön plana çıkıyor olması. Erkeklik krizinin yaşandığı alanlar olarak bunları görüyorum ama tabi iktidar pozisyonunu kaybediyor olmanın yaşattığı oldukça sıkıntılı bir durum var. Çok farklı tepkiler görmüyorum Almanya özelinde de. Ayrıcalıklarımızı neden paylaşmak zorunda kalıyoruz sorusunu görmek mümkün. Ama şunun altını çizmek istiyorum Almanya’da kanun koyucular bu anlamda farklı bir açıklığa sahip.

Burada da eskisi gibi değil artık kötüleşmeye başladı diyen arkadaşlarımın yaşadığı İsveç örneğimiz var bir de. Her şey hem yasalar tarafından kontrol altına alınmaya çalışılıyor, bu anlamda hem de insanların bilinçlendirilmesi çalışmaları sürekli yapılıyor. Ama zaten dünya ekonomik forumunun her sene açıkladığı cinsiyet eşitliği raporunda da İskandinav ülkeleri ilk sıralarda. Şunu görmek önemli: Türkiye’de çok güçlü bir kadın hareketi var. Bu konuları tartışma gündeminde tutuyorlar çünkü çok rasyonel bir gerekçe var, ölüyorlar. Bu mücadelenin 6284 İstanbul Sözleşmesi gibi anayasada daha da çok yer alması bizi çok iyi bir yere getirecek. Türkiye’de sistemin kadınların sesini duyması bu sese kulak vermesi gerekiyor. Ve bu bağlamda yasalar çıkartması gerekiyor.

Erkeklerin bu krizden çıkmaları için bir fırsat var mı?

Gönlüm isterdi ki herkes kendi çözümünü kendisi bulsun. Ama maalesef erkeklere feminist hareket el uzatmak durumunda kalacak. Onları bu krizden çıkartacak şey yıllardır kadınların yaptığı sorgulamayı başlatıyor olmaları kendileri için. Kadınların yaşadıkları durumları sorgulayan gözlerine erkeklerin de sahip olmalarıyla ancak mümkün. Öncelikle bu yaşanan durumun kendileri üzerinde sosyolojik, psikolojik yarattığı negatif durumların farkına varmaları lazım. Feminist hareket bunu sorguluyor, bunu fark etmeleri için oldukça zorlayan birtakım şeyler yapıyor ama ne olursa olsun kendilerinin söz alıp demeleri lazım ki ben bu erkeklik gömleğini giydiğimden beri bunları bunları tecrübe ettim ve bu tecrübeler beni psikolojik olarak, fiziksel olarak kötü etkiledi. Ben bu gömleğin giyilmesinin doğru olmadığını düşünüyorum veya ben farklı bir erkekliğin benim yaşam kalitemi daha da değiştireceğini güçlendireceğini, benim hayattaki var oluşumu zenginleştireceğini düşünüyorum. Bunu duymamız veya bunu deneyimlemeleri gerekiyor. Babalık çalışması yapan birtakım kurumlar var ve onların yayımladıkları birtakım kitapçıklar var, orada bu çok güzel anlatılıyor. Çocuğumla beraber vakit geçirmenin ve sadece çizilmiş sınırlar içerisinde değil onun her şeyiyle ilgilenmenin nasıl benim değiştirdiğini gördüm diyen farklı farklı sınıflardan babalar var. Çizilen erkeklik rolünün dışına çıkıldığında erkeklerin ne tür bir çeşitliliğe açılabildiğini görmesi bu krizden çıkmanın en önemli yolu ama işte yara bende şifa da bende demek lazım. Ajda Pekkan’ın dediği gibi, “dert bende derman bende”. Bunu erkeklerin söylemesi lazım. Buradaki dert erkeklerde nasıl bir olumsuzluk yaratıyor, bunu haykırmaları ve çözüm üretmeleri gerekiyor. İlham almak için feminist harekete ve LGBTİ hareketine bakmanın oldukça faydalı olacağına inanıyorum.

The post ”Erkeklere, Erkeklik Rollerini Oynamıyorum Deme Cesaretini Verin” appeared first on Sivil Sayfalar.