Öncelikle, Türkiye’deki sivil toplum, kendi ayakları üzerinde durabilmek için maddi veya başka tür desteğe ihtiyaç duyan, daha ziyade küçük ölçekli gruplardan oluşuyor. AB’nin sağladığı proje bazlı desteklerin idari yükü gerek değerlendirme raporunda gerekse kendi araştırmalarım da dahil birçok çalışma tarafından ortaya konulmuştur. Bu sebeple, proje bazlı fonlar, sivil toplumun önemli bir kısmını dışarıda bırakır. Kurumsal destekler bu açığı kapatabilir. İkincisi, özellikle hak temelli çalışmalar için proje bazlı destekler uygun bir fonlama yaklaşımı olmayabilir. Bunun başlıca sebebi hak temelli çalışmaların aslında, hukuksal ve kurumsal yapıların yanı sıra tavır ve anlayışlarda da değişimi gerektiren uzun erimli bir süreç olmasıdır. Bu bağlamda, çıktı odaklı proje fonları hak temelli çalışmalar için uygun olmayabiliyor. Bu tür çalışmalar yapan gruplar için kurumsal destek önem kazanıyor. Son olarak, kurumsal hibe, alanlarında çok değerli tecrübe ve uzmanlığa sahip ancak mevcut siyasi ve sosyal ortamda amaçlarına yönelik faaliyet yapamayan ve farklı ihtiyaçlara sahip olabilecek grupların desteklenmesi için önem taşıyor. Bu üç sebepten ötürü kurumsal hibeler önceliklendirilmeli, devam ettirilmeli ve yaygınlaştırılmalıdır. Tabii burada altı çizilmesi gereken bir nokta proje bazlı destekler ve kurumsal hibelerin her zaman birbirini dışlamadıklarıdır. Örneğin birçok donör kurum proje bazlı desteklere ek olarak kısmi kurumsal destek de sunmaktadır. Tüm bu sebeplerden ötürü nihai raporun da altını çizdiği üzere sivil topluma yönelik kurumsal hibeler artırılmalı ve yayıngınlaştırılmalıdır.

Raporda öne çıkan bir diğer önemli konu STK’ların politika yapım sürecine katılımı ve daha genel olarak kamu kurumlarıyla diyalogudur. Rapor, STK’ların politika yapım sürecine katılımında kamu kurumlarıyla artan diyaloga, geliştirilen, denenen ve yaygınlaştırılan modellere, araçlara ve kılavuzlara atıf yaparak kapasitenin geliştiğini vurguluyor. Şüphesiz bu tür araçlar STK’ların kamu kurumlarıyla diyalog kurması açısından önemli adımlar ama STK’ları da kapsayan bir politika yapım süreci için STK’ların ve özellikle kamu kurumlarının atması gereken daha çok adım var. Değerlendirmeler sivil toplum ve kamu kurumları arasında etkili bir iletişim olduğunu ifade ediyor, ancak ileriye dönük olarak bu diyalog STK’ların politika yapım sürecine samimi olarak katılımına öncülük etmelidir. Bu, tabii, STK’ların tüm önerilerinin veya tasarılarının kabul edilmesi anlamına gelmez ancak ‘hangi öneriler, nasıl değerlendiriliyor, hangileri kabul ediliyor, geri bildirim süreci var mı’ gibi soruların hepsi geçerli sorulardır. Bu tür soruların sorulmadığı durumlarda iş birliği izlenimi yaratmak çok kolaydır.

Bu konuyla bağlantılı bir diğer nokta karar vericilerin bu sürece katılımıdır. Türkiye’de kamu kurumlarında STK’larla işbirliği geleneği olmadığı gibi STK’larla samimi bir işbirliği yapma konusunda da isteksizlik mevcut. Tam da bu sebeple, kamu kurumlarının STK’larla yaptığı AB projelerine üst düzey katılımın sağlanmasının bu çekincelerin aşılmasına yardımcı olacağı kanaatindeyim. Kamu kurumları ve sivil toplum arasındaki mesafe kısmen içinde bulunduğumuz dönemin sonucu olsa da daha büyük ölçüde karşılıklı güven inşası ile ilgilidir. Bu sebeple, kamu kurumlarıyla STK’ları bir araya getiren AB projeleri devam etmeli, ancak bu projelere üst düzey katılım da sağlanmalıdır.

AB’nin sivil toplum destekleriyle ilgili altı çizilmesi gereken üçüncü önemli nokta, gelecek dönemde Dış İşleri Bakanlığı bünyesindeki AB Başkanlığı ve İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü gibi Türk kamu kurumlarının da bu fonların planlanması ve/veya yürütülmesinde rol alması gerektiğidir. AB’nin Katılım Öncesi Mali Yardımı altındaki sivil toplum destekleri son döneme kadar AB Başkanlığı tarafından yürütülmekteydi, ancak 2016 yılındaki darbe girişimi sonrası sivil toplumun faaliyetleri için ortamın elverişsizleşmesiyle birlikte AB, sivil toplum fonlarının yürütülmesini merkezileştirme, yani bu desteklerin yürütmesini kendisi yapma kararı aldı. Fakat bu kurumların AB fonlarının yürütülmesinde rol oynaması iki sebepten ötürü önemli.

İlk olarak, iki kurumun da sivil toplumun farklı aktörleriyle çalışma konusunda geniş bilgi ve tecrübesi var. İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün özellikle yereldeki aktörler ve dinamikler konusunda, AB Başkanlığı’nın ise AB programlarını yürütmek konusundaki bilgi ve tecrübesinin yeri kolay doldurulamaz. Ayrıca, AB fonlarının Türkiye’deki STK’lara etkisini araştırırken görüştüğüm birçok STK temsilcisi her türlü idari zorluğa rağmen AB Başkanlığı’yla çalışma konusunda olumlu görüşler paylaşmıştır. Sivil toplum ve kamu kurumları arasındaki mesafe ve tereddüt düşünüldüğünde bu tutum aslında çok önemli. Bir diğer önemli konu, başta Batılı ülke ve kurumlar olmak üzere yurtdışı kaynaklı fonlara yönelik artan şüphecilik ve hatta yaftalamalardır. Bu sorun, genel siyasi bağlamla ilgili ve özellikle yurtdışı fonlarla çalışan STK’lar için giderek daha büyük bir kaygı unsuru olmaya başladı. Bazı STK’lar yurtdışı menşeli fonlardan uzak durmaya diğer bazıları da başvurmadan önce iki kez düşünmeye başladı. Türkiye’deki Batı algısının kısa dönemde değişmesi mümkün olmayabilir. Ancak AB programlarının planlaması veya yürütülmesinde Türk kamu kurumlarının da dahil olması, özellikle AB fonlarını yaftalayan kişilerin gözünde bu fonlara meşruiyet sağlayacağı için önemlidir. Bu sebeple, AB eğer sivil topluma yönelik desteklerin yönetiminde AB Başkanlığı’na bir rol vermeyecekse de en azından raporun altını çizdiği gibi bu kurumlarla güçlü bir diyalog geliştirme gayretinde olmalıdır.

Avrupa Birliği’nin Katılım Öncesi Mali Yardım aracı kapsamında Türkiye’deki sivil topluma sağladığı desteklerin değerlendirmesi, bu desteklerin katkısı kadar sorunlarını yansıtması açısından da önemli bir çalışma. Önümüzdeki dönemde yapılması gereken, bu desteklerin sivil toplumun dinamik yapısını ve ülkenin değişen koşullarını da yansıtacak şekilde düzenlemeler yapılmasıdır.

The post Avrupa Birliği Sivil Toplum Desteklerinde Gelecek Dönem Beklentileri appeared first on Sivil Sayfalar.

Büyük çoğunluğu kamp dışında yaşayan mültecilerin başta insani yardım, daha sonra eğitim, sağlık ve iş hayatına katılım gibi olanaklara erişimlerinde tüm bu STK’lar, ilk günlerden bu yana yardımcı rol üstlendi. Son 4-5 yılda ise Türk toplumundaki mültecilere yönelik artan hoşnutsuzluk dalgasının da etkisiyle, STK’lar mültecilerin sosyal uyumuna yönelik projelere yönelmeye başladı. 

2020-21 yıllarında Mercator Vakfı’nın desteğiyle yürüttüğüm bir araştırmada, ulusal/yerel, uluslararası ve mültecilerin kurduğu STK’ların mültecilere yönelik çalışmalarının genel olarak üç ana grupta toplandığını gözlemledim[1]: (1) sadece mültecilerin katılımına yönelik faaliyetler, (2) mültecileri Türk toplumuyla bir araya getiren faaliyetler, (3) mültecileri yetki sahibi kişi ve/veya kurumlarla bir araya getiren faaliyetler. İlk grupta Türkçe dil dersleri, eğitim, kültürel ve spor faaliyetleri gibi aktiviteler yer alıyor. Bunun yanı sıra ruhsal danışmanlık ve terapi sunmak, mülteci öğrenci, yetim ve dullara burs vermek, yurt ve sığınma evleri açmak da bu gruptaki faaliyetler arasında yer alıyor. Bu faaliyetlerin temel amacı mültecilere güvenli bir ortam yaratmak, onları desteklemek ve diğer mültecilerle bağlarını güçlendirmek. Bunlar, sadece mültecilere yönelik olduğu için sosyal uyuma katkılarının genel olarak olmadığı veya çok dolaylı olduğu var sayılabilir.

İkinci grupta, STK’ların Türk toplumu ve mülteciler arasında karşılıklı hoşgörü ve uyumu artırmaya ve iki toplum arasındaki bağları güçlendirmeye yönelik faaliyetleri yer alıyor. Bunlar, Türk toplumu ile mültecileri bir araya getiren öğrenci kulüpleri, çocuklar ve gençlere yönelik kamplar, kadınlara yönelik yemek pişirme ve el becerileri kursları ve daha genel olarak sosyal faaliyetler, konferanslar, toplantılar, yarışmalar, mesleki eğitim ve beceri kurslarını kapsıyor. Örneğin bir STK, Türk, Suriyeli, Afgan ve İranlı katılımcıların beraber yer aldığı müzik grupları organize etmiş. Hatta bazı STK’lar sadece kişileri değil şirketleri de bir araya getirmiş, Suriyeli KOBİ’lerin Türkiye’deki iş piyasasına daha kolay uyum sağlayabilmeleri ve yeni ortaklıklar kurabilmeleri için Türk KOBİ’leriyle birlikte mentorluk programı kurmuş. Son gruptaki faaliyetler ise mültecilerin alanlarına göre yetki sahibi kişi ve kurumlarla ilişkilerine yardımcı olan faaliyetleri içeriyor. Örneğin mülteci girişimcilere resmi işlemler, vergi ödeme, ilgili kamu kurumları ile ilişkiler üzerine eğitimler; okullara kayıt, evlilik, kimlik sorunları, adli süreçler konusunda bilgi ve yönlendirme sağlayan ve daha genel olarak hak ve sorumlulukların anlatıldığı sosyal koruma masaları bu grupta yer alıyor.

STK’ların bu faaliyetlerine bakıldığında genel beklenti, ikinci gruptaki, mültecileri Türk toplumuyla bir araya getiren faaliyetlerin sosyal uyumu desteklemesidir ancak araştırma, bu tür faaliyetlerin sosyal uyuma etkisinin sınırlı olduğu gösteriyor. Bunun temel olarak üç sebebi vardır. Birincisi, Türk toplumuyla mültecileri bir araya getiren faaliyetlerin katılımcılarının genellikle karşılıklı diyaloga açık kişiler olmasıdır. Ayrıca, diyaloga daha ziyade kapalı olan Türklerin mültecilere kıyasla oranı bu tür faaliyetlerde çok daha azdır. İkinci temel sıkıntı dil bariyeridir. Türkçe dil dersleri birçok sivil toplum projesine entegre edilmiş olsa da çocuklar ve gençler dışında grupların yer aldığı bu tür karma projeler çoğunlukla tercüman aracılığıyla yürütülüyor. Bu da hem aktivitelerde iki toplum arasındaki etkileşimi sınırlıyor hem de kurulan diyalogun proje sonrasında devamına engel oluyor. Son olarak, projelerin ve STK’ların daha genel sürdürülebilirlik sorunu geliyor. Mültecilere yönelik projeler yapan STK’ların birçoğu bunları kurum dışından aldıkları fonlarla yapabiliyor. Birçok STK çalışanı, son yıllarda bu konuda azalan yurt dışı fonların bu tür projelerin devamlılığını olumsuz olarak etkilediğinin altını çiziyor.

Buna karşın mültecileri yetki sahibi kişi ve/veya kurumlarla bir araya getiren, özellikle girişimcilerle iş insanlarını Türk iş piyasasına girmesine yardımcı olan faaliyetlerin sosyal uyuma önemli bir etkisi olduğu söylenebilir. Bunun bir sebebi, bu faaliyetlerin mültecilerin sisteme adapte olmalarını ve resmi bir statü kazanmalarını kolaylaştırmasıdır. Bunun sonucu olarak mültecilerin Türklerle daha istikrarlı ve sürdürülebilir bir ilişki kurabilmeleridir. Örneğin, Türkiye’deki herhangi bir sektörde çalışan Suriyeli bir şirket, Türk muhataplarıyla iş ilişkisine girebilir, tedarik zincirinde yer alabilir veya ortaklık kurabilir. Bu türden ilişkiler, zamanla karşılıklı önyargıların kırılmasına ve sosyal uyuma olanak sağlar. Tabii burada, birçok STK’nın dile getirdiği temel sıkıntı, yerel yönetimlerde ve kamu kurumlarında mültecilere yönelik tavrın büyük değişkenlik göstermesidir. Sivil toplum çalışanları, örneğin bazı kurumların resmi prosedürleri yavaşlatarak mültecilerin şirket açmasını zorlaştırırken, kimi belediyelerin mültecilerin işlerini kolaylaştırmak için Arapça bilen personel istihdam ettiğini vurguluyor. Bu tür tavırlar kişiden kişiye veya kurumdan kuruma değişmekle birlikte, olumsuz tavırların tekil vakalar olmaması, mültecilerin sisteme adapte olmasını ve daha genel olarak sosyal uyumunu olumsuz olarak etkiliyor.

Türkiye’de STK’lar, son on yılda mültecilere yönelik farklı konularda çok sayıda faaliyet yürüttü ve yürütmeye de devam ediyor. Son yıllarda, bu faaliyetler daha ziyade sosyal uyum konusuna odaklandı. Ancak STK’larla görüşmeler sosyal uyum konusunun sadece mültecilerin Türk toplumuyla yan yana geldiği faaliyetlerle değil daha geniş bir perspektiften düşünülmesi gerektiğini bize gösteriyor.  

[1]: Bu araştırmanın sonuçlarıyla ilgili daha detaylı analize buradan ulaşabilirsiniz: Özge Zihnioğlu & Müge Dalkıran (2022) From social capital to social cohesion: Syrian refugees in Turkey and the role of NGOs as intermediaries, Journal of Ethnic and Migration Studies, 48:11, 2455-2472 (https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1369183X.2022.2047908).

Görsel: Grace Heejung Kim

The post Mültecilerin Sosyal Uyumu Konusunda STK’ların Faaliyetleri appeared first on Sivil Sayfalar.

Sivil toplum içerisinde sadece belirli amaçlara yönelik değil aynı zamanda uzun erimli işbirliklerine de artık daha sık rastlıyoruz. Örneğin Afet Platformu, Eşitlik İçin Kadın Platformu (EŞİK) son dönemde öne çıkan bu tür yapılardan sadece birkaçı. Bu tür platformların ortaya çıkmalarındaki temel nedenlerden bir tanesi sivil toplumun gelişmesine paralel STK’ların giderek daha çok uzmanlaşması ama diğer yandan gerek kısa süreli krizlerin gerekse daha derin toplumsal sorunların çok boyutlu müdahaleyi gerektirmesidir. Bu sebeple, sivil toplumun gündemindeki birçok sorunun sağlıklı ve sürdürülebilir çözümü farklı alanlarda uzmanlığa sahip sivil toplum aktörlerinin iş birliğini gerekli kılmaktadır. Örneğin depremle birlikte gelen afet sadece arama kurtarma çalışmalarını değil, psiko-sosyal destek sağlanması, ihtiyaç tespiti, gönüllü ve ayni yardım koordinasyonu gibi farklı sivil toplum gruplarının uzmanlıklarını gerektiren çok çeşitli müdahale alanları doğurmaktadır. Deprem gibi Türkiye’de sık görülen ve hızlı müdahale gerektiren doğal afetlerde Afet Platformu gibi önceden oluşturulmuş yapılar daha etkin müdahaleye olanak sağlamaktadır. Platform benzeri yapıların son dönemde artmasının bir diğer nedeni de 1990’ların ikinci yarısından itibaren önemli gelişme kaydeden sivil toplum içerisindeki birçok aktörün birbirini tanımaya ve birbirlerinin uzmanlıklarını öğrenmeye başlamasıdır. Aynı zamanda kimi STK’lar birlikte daha güçlü olduklarının farkına varmaktadır. Araştırmalar, STK’ların faaliyet gösterdikleri alanlarda farklı görüşten STK’larla bir araya gelmekten imtina ettiğini gösterse bile (Adhoc Araştırma ve Yaşama Dair Vakıf, 2021), mevcut platform ve ağlar sivil toplum içerisinde çalışma kültürünün gelişmesine katkı sağlayacaktır. 

Sivil toplumdaki dayanışmanın ikinci boyutu hedef kitlelerine yöneliktir. Türkiye’de dayanışma kültürü üzerinden çalışan hayırsever STK’lar şüphesiz çok eskiden beri faaliyet göstermektedir. Ancak son dönemde ortaya çıkan gruplar daha ziyade ihtiyaç ve imkan sahibi kişileri bir araya getiren platformlar olarak önceki yapılardan farklılık taşımaktadır. Özellikle pandemi ile birlikte kurulan yerel Dayanışma Ağları, Yurttaş Dayanışma Ağı, Sanal Hastane ve pandemi öncesi dönemde çalışmalarına başlayan İhtiyaç Haritası dayanışma kültürünü sivil topluma taşıyan uygulamalardır. Bu tür bir yaklaşım sadece sivil toplum içerisinde değil, askıda fatura gibi uygulamalarla belediyeler tarafından da bu dönemde benimsenmiştir. Bu tür uygulamaların sivil toplum içerisinde yaygınlaşmasının temel sebeplerinden bir tanesi Yardım Toplama Kanunu’nun genel anlamda yardım toplama faaliyetini kısıtlayan yaklaşımıdır. Yeni uygulamalar, Yardım Toplama Kanunu’na takılmadan ihtiyaç sahibine ulaşabilmektedir. Ayrıca, bu tür uygulamalarla ihtiyaç sahibiyle bağışçıyı doğrudan buluşturan STK’lar, kendilerine yönelik güvensizliği de aşmış olmaktadır (Yaşama Dair Vakıf, 2014).

Türkiye’de sivil toplum içerisinde dayanışma ve işbirliğine yönelik uygulamalar son 10 yılda giderek daha fazla görülmeye başlandı. Bu yapıların etkin sonuç doğurabilmesi için sivil toplumun bundan sonraki adımı bu yapıların farklı görüşten grupları kapsaması ya da hedeflemesi olmalıdır.

Kaynakça

Zihinoğlu, Özge (2019) The Prospects of Civic Alliance: New Civic Activists Acting Together with Civil Society Organizations. Voluntas 30, 289–299.

The post Sivil Toplumda Dayanışma ve İş Birliği appeared first on Sivil Sayfalar.