*H. Kerem Fındık‘ın hazırladığı bu yazı digitalage sitesinden alınmıştır

Bugünkü en güncel veriler dünyada 119 konuyla ilgili aktif grup olduğunu ortaya koyuyor. Bunların yüzde 90’ından fazlası 2010’dan bu yana, 50’den fazlası da son iki yılda kuruldu. İlk siyasî haber doğrulama sitesi 2005’te İngiltere’deki seçimlerde bir blog aracılığıyla Channel 4 News tarafından hayata geçirildi. 2008’de benzer oluşumlar Fransa ve Hollanda’da hayata geçti ve bunun ardından 2010 sonuna dek 10 ülkeye yayıldı. Rapor kapsamında değerlendirilen Avrupalı sitelerin birçoğunun, örneğin Channel 4 News, bir gazetecilik örgütüyle bağı bulunuyor. Araştırma kapsamındakilerin yüzde 60’ı bağımsız bir girişim veya bir STK’nın projesi olarak çalıştığını aktarıyor. Bazı siteler ise kendilerini gazeteci etiketiyle ele alınmaktansa, doğrulamayı, siyaset ve medya reformunun bir parçası olarak ele alınmayı yeğliyor. Dijital medya haber doğrulama sitelerinin yaptığı işlerin yayılması ve tanıtımı için ideal olsa da, bu sitelerin ana akım medyayla işbirliğine gitmesi gerekiyor.

Haber doğrulama sitelerinde iki örnek: Les Décodeurs ve Pagella Politica
Les Décodeurs (The Decoders) 2009 yılının sonlarında o dönem Fransız Le Monde gazetesinin politika editörü olan Nebil Wakim tarafından hayata geçirildi. ABD’deki PolitiFact ve FactCheck.org ile Fransa’da Libération gazetesinin Désintox sitelerinden ilhamla kurulan site; yapılan açıklama ve çıkan söylentilerin doğrulanması ve okurlardan gelen soruların cevaplanması misyonunu taşıyor. Les Décodeurs asıl çıkışını 2011’de Hollande ve Sarkozy arasındaki başkanlık seçimi kampanyasından yaptı ve her iki siyasetçinin açıklamalarının doğrulanmasına yönelik çalışmalarıyla dikkat çekti. 20 Mart 2014’te yeniden yapılanmaya giden sitede, şu an üç ana bölüm mevcut: Veri gazeteciliği ve görselleştirme, haber doğrulama ve açıklayıcı gazetecilik.

Ekim 2012’de İtalya’da dokuz gönüllü tarafında kurulan Pagella Politica, İtalyan politikacıların yaptığı yanlış açıklama, paylaştığı rakam ve istatistiklerin doğrulanması amacını taşıyordu. Aralarında hiçbir gazetecinin bulunmadığı ekip, uluslararası örgütlerde görevli araştırmacı, danışman ve siyasî uzmanlardan oluşuyor. 2013 seçimlerinden sonra kamuoyunun dikkatini çekmeye başlayan site, 2014’te devlet yayıncısı RAI’nin de radarında girdi. RAI, ekibe doğrulama için bir program önerdi ve program üç sezon devam etti.

Haber doğrulama araçları

European Journalism Centre, 2013 yılında Doğrulama El Kitabı’nı (Verification Handbook) yayımladı ve bu kitap, 2016 sonunda Türkçe’ye kazandırıldı. Kitabın bölümleri arasında haber doğrulama araçları da yer alıyor. Bu araçları paylaşıyoruz;

Kimliği doğrulamak

Aşağıdaki online doğrulama araçlarını kullanarak iletişime geçeceğiniz kişinin sosyal medyadaki profil detaylarına ulaşabilirsiniz.

AnyWho: Tersine arama özelliği de olan ücretsiz beyaz sayfalar. (Yalnızca Amerika)

AllAreaCodes: Bir telefon numarasına karşılık gelen isim ve adres bilgileri. Belli bir ücret karşılığında beyaz sayfalarda listelenmeyen bilgileri de sunuyor. (Yalnızca Amerika)

Facebook Graph Search: Kullanıcıları isim, cinsiyet, yaşadıkları şehir, doğdukları şehir, beğendiği sayfalar, okudukları okul, çalıştıkları işyeri ve bunun gibi daha pek çok özellikle aramaya yarayan bir araç.

GeoSocial Footprint: Bir kişinin konum servisi içeren tweetleri, sosyal platformlarda yaptığı check-inleri ve internette kullandığı dil seçenekleri üzerinden konumunu saptayan internet sitesi.

Hoverme: Bir Facebook kullanıcısının diğer sosyal medya platformlarındaki hesaplarını bulan bir Chrome eklentisi.

Identify: Herhangi bir sayfada bulduğunuz bir sosyal medya bağlantısı üzerinden kişinin diğer sosyal medyalarına ulaşmanızı sağlayan bir Firefox eklentisi.

LinkedIn: LinkedIn’deki iş geçmişi ve bağlantılarına bakaran bir kişinin kimliği ve hikâyesi hakkında fikir edinebilirsiniz.

Muck Rack: Muck Rack editörleri tarafından Twitter, Facebook, Tumblr, Quora, Google+’da bağlantısı bulunan yüzlerce gazetecinin iletişim bilgilerinin toplandığı platform.

Numberway: Uluslararası telefon rehberi.

Person Finder: Bir felaketten etkilenen yakınlarını bulmak veya bulunan bir kişinin kaydını girmek isteyen kişilerce bilgilerinin sağlandığı dünyanın en büyük açık kaynaklı veri tabanlarından biri. Ne zaman bir felaket durumu söz konusu olsa Google Kriz Takımı bu aracı kuruyor.

Pipl.com: Bir kişinin internette bıraktığı ayak izlerini takip ederek farklı sosyal medya hesaplarındaki kimliğini, kamuya açık kayıtlarını ve iletişim bilgilerini buluyor.

Rapportive: Gmail eklentisi olarak çalışıyor ve e-posta gönderdiğiniz bir kişinin sosyal medya hesaplarını, konumunu, iş durumunu, iletişim bilgilerini sağlıyor.

Spokeo: Bir kişiyi isim, e-posta, telefon veya kullanıcı adıyla aratabiliyorsunuz. Sonuçlar kişinin yaş, cinsiyet, iletişim bilgileri, yaşadığı yer, eğitimi, evlilik durumu, aile geçmişi, ekonomik durumu ve fotoğraflarına kadar uzanabiliyor.

WebMii: İnternet linklerini bir kişinin adıyla aratabiliyor veya tanımlayamadığınız kişileri anahtar kelimelerle doğrulayabiliyorsunuz. Sahte profilleri ortaya çıkarabilen bir internet görünürlük skoru sağlıyor.

WHOIS: Bir internet sitesinin alan adını satın alan kişinin adı, konumu ve iletişim bilgilerini tespit ediyor.

Konumları doğrulamak

Gerçekten olay kitlenin söylediği yerde mi gerçekleşiyor?

Flikr: Konum bilgisi sağlanmış fotoğrafları aratın.

free-ocr.com: Görsel üzerine işlenmiş yazıları Google Translate ile çevirmenizi sağlamak veya başka haritalama kaynaklarında aramanız için çıkarıyor.

Google Maps: Online haritalama uygulaması. Dünyanın her yerinden yüksek çözünürlüklü uydu görüntüleri sağlıyor. Hava durumundan, yeryüzü özelliklerine kadar birçok konuda bilgi sağlayabilir.

Google Translate: Farklı dillerde yazılmış ipuçlarını ortaya çıkarmak için kullanılabilir.

Météo-France: Fransa meteoroloji ajansı Avrupa odaklı radar ve uydu görüntüleri sağlıyor. Ayrıca iklim durumunu haritalıyor.

NASA Earth Observatory: Uydu görüntülerini halka açık paylaşmak için kuruldu. Küresel görseller, ücretsiz haritalar, fotoğraflar ve veri setleri için kullanışlı.

Panoramio: Google Maps aracılığıyla belli konumlara eklenmiş milyonlarca fotoğrafın yüklendiği paylaşım sitesi.

Picasa: Konum bazlı fotoğrafları aratabilirsiniz.

United States ZIP Codes: Amerika Birleşik Devletleri’nde posta koduyla görsel arayabilirsiniz.

Wikimapia: Google Maps’in kitle kaynaklı versiyonu.

Wolfram Alpha: Bilişsel cevaplama motoru. Bir insana sorar gibi soru sorduğunuzda size sorunuzla alakalı cevapları listeliyor.

Görselleri doğrulamak

Bu görsel gerçekten anlatılan habere ait bir ipucu mu?

Findexif.com: Görselin EXIF bilgilerini çıkarıyor.

Foto Forensics: EXIF buluyor. Aynı zamanda ELA şeklinde kısaltılan görselin hata seviyesini sunuyor. Montajlanmış bir görseli anlamak için iyi bir yöntem sağlıyor.

Google Search by Image: Görsel yükleyerek o görselin daha önce internette herhangi başka bir yerde kullanılıp kullanılmadığını, farklı boyutlarını bulabilirsiniz.

Jeffrey’s Exif Viewer: Dijital bir fotoğrafın konum, tarih, hangi cihazla çekildiği gibi bilgilere erişebileceğiniz bir diğer EXIF bulma motoru.

JPEGSnoop: Yalnızca Windows’ta çalışan bir görselin nerede montajlandığını gösteren bir program. İsmine rağmen AVI, DNG, PDF, THM veya gömülü JPEG dosyalarını da çalıştırabiliyor. Kamera tipi, lens ayarı, tarih gibi metadata bilgilerine de erişebiliyor.

TinEye: Bir diğer tersine görsel arama motoru.

Kullanışlı diğer araçlar

AIDR platform: Bilgisayar ve insan kaynaklı işletim sistemiyle Twitter izleme aracı.

Ban.jo: Bütün sosyal medya platformlarında yer alan görsel ve etkinlikleri karşılıklı doğrulama ile bir araya getiren araç.

Geofeedia: Belli bir bölgeden o anda herhangi bir sosyal medya hesabına yüklenen görsellerin veya gönderilen iletileri görmenize yarayan araç. İstediğiniz bölgeyi harita üzerinden seçerek gerçek zamanlı sosyal medya takibi yapılabiliyor.

HuriSearch: 5 binin üzerinde insan hakları temelli internet sitesinde arama yaparak güvenilir kaynaklar bulmanıza yardımcı oluyor.

InformaCam: Farklı kişilerin birbirlerine doğrulama için dosya gönderebildikleri bir site. TOR ve PGP gibi kriptolu araçlar kullanarak doğrulanmasını istediğini dosyaları gönderebilirsiniz.

PeopleBrowsr: Kitle takibi yapabileceğiniz ve sosyal medyadaki kişilerin doğruluk skorlarını elde edebileceğiniz bir araç.

SearchSystems.net: Halka açık kayıtları listeleyen uluslararası bir liste.

Snopes.com: Farklı kaynaklardan doğrulama yaparak internet söylentilerini listeleyen internet sitesi.

Verily platform: Kullanıcılara spesifik sorular sormasını sağlayan ve kullanıcı üretimi içeriğin sağlamlaştırmasına çalışan platform.

YouTube Face Blur: Fişlenme, şiddete veya tehdide maruz kalma ihtimaline karşı, YouTube’a yüklediğiniz videolarda gözüken kişilerin yüzlerini mozaikleyebildiğiniz bir YouTube aracı.

The post Haber doğrulama sitelerinin yükselişi ve haber doğrulama araçları appeared first on Sivil Sayfalar.

– Nereden aklınıza geldi dezenformasyonla uğraşmak, niye dert edindiniz bu konuyu, nasıl başladınız?

3 sene önce BBC Türkçe’de staj yapmıştım Londra’da, o yaz gazeteciliğin geleceği gibi konularda eğitimler aldıkça gazeteciliğin sadece haber yazmak veya muhabirlik yapmaktan ibaret olmadığını fark ettim. “Doğrulama El Kitabı”nı  Türkçeye çevirdik. Aslında bu süreç bu kitabı çevirmemizle başladı. Bu işi yaptıkça insanların bu işe ne kadar ihtiyacı olduğunu gördükçe motive oldum ve aslında bu işi yapmak bir sorumluluk haline geldi. Ayrıca son 1 yıl içerisinde o kadar kriz anı yaşandı ki ben yapmasam başka biri  yapar diye düşünmüştüm ama kimse yapmadığı için mecburen doğrulama işi benim için bir sorumluluk haline geldi. Ben kendimi geri plana çeksem bile, insanlar attıkları tweet’lerle, mesajlarla “şuna bakman lazım” deyip beni işin içine çekiyor.

– Dezenformasyonu nasıl tanımlamak lazım? Nedir dezenformasyon? Ne değildir?
Aslında dezenformasyon için tam oturmuş bir tanım yok. Ben dezenformasyon kelimesini kullanmayı da tercih etmiyorum. Çünkü bu bilinçli olarak yapılmış bir eylemi ifade ediyor. Bu işin büyük bir kısmı bilinçli olarak yapılan yanlış bilgi yayılımını içerse de bir o kadar büyük bir kısmı da insanların yanlış bilgiyi farkında olmadan yaygınlaştırmasını, duygusal tepkilerle hareket etmesini içeriyor. Kasıtsız olarak yapılan yanlış bilgi yayılması, insanların gündemdeki olaylara gösterdiği tepkiyi bir şekilde ifade etmek için buldukları ilk bilgi kırıntısına sarılmalarından kaynaklanıyor. Duygusal reaksiyonlarla bilinçli olarak yapılan yanlış bilgi yayılmasının ikisine de dezenformasyon denir mi bilmiyorum ancak ben ikisinin aynı şey olduğunu düşünmüyorum. Ancak sonuç olarak ikisinin de ortak noktası yanlış bilginin yayılması.

– Dezenformasyon çeşitlerini kümeleyecek olsanız nasıl kategorize ederdiniz?

Dezenformasyon çeşitlerini kümelemeyi çalışıyoruz ancak o kadar çok çeşit var ki belirli şablonların içerisine oturtmak çok zor. Mesela eski fotoğraf kullanımı dediğimiz bir olayda haberin kendisi de yanlış olabiliyor. Bu sefer hem eski haber kullanımı hem yanlış haber oluyor. Sadece eski bir fotoğraf kullanımında bile farklı farklı kümeler çıkabiliyor..

– Türkiye’de en yaygın olarak görülen dezenformasyon çeşitleri neler?
Yaygın olanları genelde doğru habere eski fotoğraf veya başka fotoğraf eklemek oluyor. Örneğin İstanbul’daki bir patlama için Brüksel’deki patlamanın fotoğrafları kullanılıyor veya Ankara’daki bir patlama haberi için Ankara’dan daha eski bir patlamanın görselleri kullanılıyor.

– Yanlış bilginin yayılması ülkelere göre değişiklik gösteriyor mu?

Ülkesine göre değişmiyor, her yerde yanlış bilgi çok rahat yayılıyor. Ama arada şöyle bir fark var: Yanlış bilginin en çok yayıldığı zaman kriz zamanları oluyor. Her kriz zamanında en az 1, en fazla 15-20 yanlış bilgi yayılıyor. Türkiye’de de kriz zamanları çok arka arkaya geldiği için Türkiye’de sanki yanlış bilgi yayılması daha yaygın gibi anlaşılıyor. Nicel olarak baktığımızda daha fazla olabilir ama niteliksel olarak bir fark yok.

Mesela yurtdışında video montaj çok fazla yayılıyor ve bu nedenle video doğrulamak yurtdışında daha yaygın ve daha önemli bir hale geliyor. Bizde sanırım o kadar yetişmiş videocu yok. Bu nedenle video montaj vakası da çok yok. En son bizde başarısız bir montajla F16’ya atlamaya çalışan adam videosu çıktı. Benim son 1 yıl içerisinde gördüğüm tek yanlış haber videosu oydu. Bizde yanlış bilginin yayılması daha çok fotomontaj üzerinden gidiyor.

Türkiye’de yanlış haber doğrulamanın başka zorlukları olabiliyor. Mesela delil kaybolabiliyor. Kişiler veya kurumlar görüşlerinin arkasında durmadığı zaman delili bulmak zaman zaman zorlaşabiliyor. Haber yayından kaldırılabiliyor veya tweet’ler silinebiliyor.

– Dezenformasyonla mücadele için bireylere veya kurumlara yönelik yaptırımlar var mı?

Hukuki olarak süreci bilmiyorum, aslında hukuki süreçle de ilgilenmiyorum. Okurun vicdanında bir yaptırımı olması benim için daha anlamlı. Ancak hukuki süreç şu durumlarda önemli hale gelebiliyor. Örneğin bir kişiyi veya kurumu sistematik olarak hedef gösteren bir durum varsa, orada mutlaka hukuki sürece gidilmesi gerekiyor. Takvim gazetesi “İşte Kalleş PKK” manşetiyle otobüste yolcu olan bir kızın üzerine fotomontajla canlı bomba yeleği giydirip kızın canlı bomba olduğunu iddia etmişti. Kız mağdurken daha da mağdur oldu. Sokağa çıkamaz oldu, işyerinde dalga geçer oldular. Mesela o kızın kişilik hakları zedelendiği için dava açması gerekir.

– Siz çalışmalarınızda ne tür geri dönüşler alıyorsunuz?

10 tweet’imden 7’sine geri dönüş alıyorum. Genelde tweet’leri kaldırıyorlar. Kaynaksız olarak gösterdikleri haberlerde genellikle kaynak ekliyorlar. Bir kere yanlış bilgiyi sosyal medyaya düşürdüğünüzde birçok kişi “Haberi kaldırın” diye destek veriyor ve bir şekilde yaptırım uygulanıyor.

-Dezenformasyon konusunda sosyal medya genellikle günah keçisi ilan ediliyor. Sizce bu böyle mi? Geleneksel medyaya göre daha mı çok dezenformasyona imkan veriyor?

Bence en büyük dezenformasyon yeri ana akım medya. Çünkü çok daha fazla insana ulaşıyor ve geri dönüşü yok. Bir gazetenin manşetini binlerce insan okuduğunda o gazetenin üzerinde sağ tıka basıp Google’da arat diyemiyor. Sosyal medyadaki herhangi bir haberi 5 dakika içerisinde yanlış deyip kaldırtabiliyoruz ancak ana akım medyada yer alan bir haberi anında kaldırmanın bir imkanı yok. Ana akım medyadaki iletişim tek taraflı olduğu ve etkileşim olmadığı için geri dönüşü de yok. Bunlar tamamen ana akımın sosyal medyayı aşağılamak için kullandığı söylemler.

Geleneksel medyada, kanallarda ve gazetelerde doğrulama imkanımız yok. Orada önümüze ne konulursa onu izliyor veya okuyoruz ve insanların akıllarında yanlış olarak o kalıyor. İnternette etkileşim olduğu için dezenformasyonun önüne geçebiliyoruz. Bu yüzden sosyal medya bize bir anlamda doğrulama imkanları sağlıyor.

– Siyasi kutuplaşma ile dezenformasyon arasında nasıl bir ilişki var?

Aslında buna Facebook’taki akraba silme operasyonu iyi bir örnek oluşturuyor. Şu anda Facebook çağında yaşıyoruz. Her kriz anında herkes bir akraba silme operasyonuna giriyor. Herkes kendini küçük bir fanusun içine kapıyor. Sosyal medyada kendimizi bir fanusa kapatıp burayı sadece duymak isteyeceğimiz şeyleri duyduğumuz bir yer haline getiriyoruz. Zindan gibi. Böyle olunca her fanusta farklı yanlış bilgiler dolaşıyor, kutuplaşma arttıkça bu fanuslar birbirinden ayrılıyor, birbirleri arasında bir geçiş olmuyor. Ben şimdi kendi fanusum içerisinde “bu yanlış, bu doğru” dediğimde bunun öteki fanusun içine gitmediğini biliyorum. Buradaki yanlış bilgi orada hala devam ediyor. Bu siyasi görüş fanusu olabilir, yaş grubu fanusu da olabilir. Mesela 45-60 yaş aralığının fanusu farklı. Daha genç grubun paylaştıklarını görmüyorlar, genç grup da onların paylaştıklarını görmüyor. Bu aynı zamanda Facebook’un getirdiği algoritmayla da ilgili. Biri dijital dünya biri politik gündem olsa da kutuplaşma arttıkça bu algoritmayla kutuplaşma birbirini besliyor.

– İnternet okuryazarlığımız arttıkça dezenformasyon konusunda da ilerleme kaydedilir mi? Yanlış bilgi yayılması dijitali anlama, dijitali doğrulama için kullanabilme alışkanlığı ile azaltılabilir gibi geliyor. Ancak herkesin dijital okuryazarlığı olsa da bu yanlış bilgi devam edecek çünkü hala bunu bilinçli olarak yaymaya çalışanlar veya kriz zamanında duygusal olarak hemen paylaşım yapanlar olacak.

– Teknolojinin yaygınlaşmasıyla bizi ne tür yeni dezenformasyon teknikleri bekliyor?

Aslında bu Türkiye’nin önümüzdeki zamanlarda yaşayacağı şeylere bağlı. Kutuplaşma azalırsa bu tarz farklı türlere yayılmalar azalır gibi geliyor. Biraz da teknolojiye bağlı. Hayatımıza sanal gerçeklik girecek. Bundan 10 yıl sonra teknolojik anlamda nasıl bir dünyada yaşayacağımızı bilemiyoruz. Haberi nereden alacağımızı, haberi nasıl okuyacağımızı kestiremiyoruz. Tabi teknolojinin gelişmesiyle hayatımıza farklı yöntemler girecektir ancak fenomen olarak bu yanlış bilgi yayılması devam edecek.

– 3 tane ilginç yanlış bilgi yayılma örneği verebilir misiniz?

“Dünyanın Merkezi Çorum”

“Aynı pokemonu yakalamaya çalışan iki kişi birbirini vurdu.”

“F16’ya atlayan adam”

The post “Kesin bilgi yayalım”: Duygusal zamanlarda yanlış bilgi yayılımı appeared first on Sivil Sayfalar.