İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch/HRW) bugün yayımladığı beş soru ve cevapla, 16 Nisan referandumunda oylanacak Anayasa değişikliğinin ne anlama geldiğini değerlendirdi.

Bianet’te yer alan habere göre HRW, değişikliğin, ülkenin yönetişim yapısını parlamenter bir sistemden cumhurbaşkanlığı makamının yetkilerinin büyük ölçüde artığı bir başkanlık sistemine dönüştüreceğini ifade etti.

Anayasa değişikliğiyle ilgili beş soru ve cevap şöyle:

Denge ve denetleme mekanizması

*İnsan hakları açısından bir sistem diğerinden daha mı iyi? 

Başkanlık sisteminin mi, parlamenter sistemin mi, ya da ikisinin bir karışımının mı tercih edilmesi gerektiği, insan haklarıyla ilgili bir mesele olmaktan çok, bir ülkenin yurttaşları tarafından verilmesi gereken siyasi bir karar.

İnsan haklarının ve hukukun üstünlüğünün korunması için önemli olan şey, sistemde siyasi makam sahiplerinin yetkilerini kötüye kullanmalarını engelleyebilecek bir denge ve denetleme mekanizmasının bulunup bulunmadığıdır. Tüm yönetişim sistemlerinin özünde de bu vardır.

Demokrasi belirli aralıklarla yapılan seçimlerde oy kullanma fırsatına sahip olmaktan ibaret bir şey değildir. Seçmenlerin yetkili makamlara seçtikleri kişilerden demokratik yollarla hesap sorabilmelerine olanak tanıyan anlamlı araçlara sahip olabilmeleri için, bir denge ve denetleme mekanizmasının varlığı olmazsa olmaz önemdedir.

Denge ve denetleme mekanizmasının merkezinde kuvvetler ayrılığı ilkesi vardır.

Kuvvetler ayrılığı, yasama organının (kanun koyucu parlamento veya meclis), yürütmenin (siyasi liderler) ve yargının (bağımsız mahkemelerin) kurumsal olarak birbirlerinden ayrı bir şekilde işlemesi demek. Bu sayede yasama organı ve mahkemeler, farklı şekillerde, yürütmenin sahip olduğu yetkileri etkin bir şekilde denetleyen kontrol aygıtları olarak işleyebilir ve yürütmenin anayasal sınırlar içinde kalarak, insan haklarına ve hukukun üstünlüğüne uygun davranmasını sağlayabilirler.

Meclis’i fesih yetkisi

*Seçmenlerin oylaması istenen değişiklikler neler?

Hükümetin “Türk tipi” olarak nitelendirdiği icracı cumhurbaşkanlık sistemini oluşturmak için önerilen değişiklikler, 1946’da çok partili sisteme geçilmesinden bu yana Türkiye’nin siyasi kurumlarında yapılacak en kayda değer değişiklik olacak.

İki değişiklik hemen yürürlüğe girecek. Cumhurbaşkanı, yargının idaresinden sorumlu olan ve hakim ve savcıların atamalarını denetleyen Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK-yeni adıyla Hakimler ve Savcılar Kurulu-HSK) üzerinde daha fazla yetkiye sahip olacak ve cumhurbaşkanının bir siyasi partiyle bağının bulunması yasağı kalkacak. Türkiye’de halen zaten siyasi etkilere açık olan mahkemelerin bağımsızlıkları bu değişikliklerle daha da azalacak.

Yani, örneğin Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın meclis çoğunluğuna sahip Adalet ve Kalkınma Partisi’nde öncü bir rol oynaması resmi olarak mümkün olabileceği için söz konusu değişikliklerle Erdoğan’ın HSK üzerindeki etkisi hem meclisin, hem de Cumhurbaşkanlığı makamının yetkileri üzerinden daha da artabilecek.

Diğer değişiklikler Kasım 2019’da yapılması planlanan başkanlık ve milletvekili seçimlerinden sonra, başbakanlık makamı kaldırıldığında yürürlüğe girecek.

Cumhurbaşkanı tek başına cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları ve üst düzey kamu yöneticilerini atama veya görevden alma yetkisine sahip olacak.

Cumhurbaşkanı kararnameler çıkarabilecek ve cumhurbaşkanlığı bütçesini meclis onayı şartı olmaksızın güvence altına alabilecek. Cumhurbaşkanı milletvekili ve başkanlık seçimlerinin yenilenmesini isteyerek meclisi feshedebilecek.

Cumhurbaşkanı beş yıllık iki dönem görev yapabilecek; ikinci dönem sona ermeden meclis seçimlerinin yenilenmesine karar verilmesi halinde üçüncü kez aday olabilecek.

Meclis’in gensoru verme yetkisi

*Meclisin rolü ne olacak?

Anayasa değişiklikleri kabul edildiği takdirde Kasım 2019’daki seçimlerden ve yeni başkanlık sisteminin tam olarak yürürlüğe girmesinden sonra meclis, cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlardan müteşekkil olacak yürütme erki üzerindeki denetim yetkisini kaybedecek.

Her ne kadar meclisteki sandalye sayısı 550’den 600’e çıkacak olsa da, Meclis halen elinde bulundurduğu, hükümet ve bakanlar hakkında gensoru önergesi verme yetkisini kaybedecek. Meclis, bunun yerine, yalnızca cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yazılı soru önergesi verebilecek.

Cumhurbaşkanına ise yazılı soru önergesi de verilemeyecek.

Meclisin kanun koyma yetkileri devam edecek ve teorik olarak, cumhurbaşkanının kararname çıkarma yetkisi Meclis’in yasama yetkisiyle çelişemeyecek. Ancak cumhurbaşkanının bir siyasi partiyle resmi bağı olması yasağının kalkmasıyla, cumhurbaşkanının meclis üzerindeki nüfuzu, cumhurbaşkanının partisi meclis çoğunluğuna sahip olduğunda artmış olacak

Yargı bağımsızlığı

*Uluslararası hukuk uzmanları Türkiye’de önerilen anayasa değişikliklerini nasıl değerlendiriyor?

Avrupa Konseyi’nin anayasa hukuku ile ilgili danışma organı Venedik Komisyonu değişikliklerin olası sonuçları hakkında kaygılı.

Komisyon 13 Mart’ta yayımladığı anayasa değişiklikleri hakkında görüş başlıklı mütalaada, bu değişikliklerin “yürütme yetkisinin ölçüsüz bir biçimde cumhurbaşkanlık makamında yoğunlaşmasına ve meclisin yürütme yetkisinin zayıflamasına yol açacağını” ve “Türkiye’ye, rejimin otoriterleşmesini önleyecek denge ve denetleme mekanizmalarından yoksun bir başkanlık rejimi getireceğini” söylüyor.

Venedik Komisyonu ayrıca cumhurbaşkanının hem cumhurbaşkanı hem de meclis politikalarında baskın bir güç olarak üstlendiği ikili rol sayesinde yargıdaki atamalarda büyük bir kontrol elde edeceğinden ve “dolayısıyla yargı bağımsızlığını ciddi anlamda tehlikeye atacağından” duyduğu kaygıyı da dile getiriyor.

KHK’larla olağanüstü yetkiler

*Cumhurbaşkanının yetkileri hakkında referandum yapılması kararının zamanlaması hakkında ne diyorsunuz?

Türkiye’de Temmuz 2016’da yaşanan darbe girişiminden sonra olağanüstü hal ilan edildi ve bu da Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bakanlar kuruluna başkanlık etmesine ve ülkeyi meclis ve yargı denetiminin zayıfladığı koşullarda, Kanun Hükmünde Kararnamelerle (KHK) yönetmesine olanak sağladı.

Referandumda oya sunulan anayasa değişiklikleri, pratikte cumhurbaşkanının mevcut durumda üstlendiği olağanüstü yetkilerin kalıcı olmasını sağlayacak.

Hükümetin ve bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın öncülük ettiği “evet” kampanyası Türkiye’nin kamusal alanına, yazılı basınına ve TV kanallarına hakim olduğu için referandum öncesinde herkes için eşit bir mücadele alanı bulunduğunu söylemek mümkün değil.

Bu koşullarda bir anayasa referandumu yapılmasıyla ilgili kaygılarını dile getiren Venedik Komisyonu şu yorumda bulundu:

“An itibariyle Türkiye’de gazetecilik yapmaya elverişsiz ve giderek verimsizleşen kamuoyu tartışmalarının tek taraflı yürütüldüğü bir ortamın bulunması, önerilen değişikliklerin arzu edilirliğine ilişkin anlamlı ve kapsayıcı bir demokratik referandum kampanyası yürütmenin mümkün olup olmadığını sorgulanır kılıyor”.

The post İnsan Hakları İzleme Örgütü’nden (HRW) beş soruda Anayasa değişikliği appeared first on Sivil Sayfalar.

Derneğin kampanya çalışmaları hakkında hazırladığı basın bülteni şöyle;

Yüksek Seçim Kurulu tarafından engellilerin anayasa değişikliği halk oylamasında nasıl oy kullanabilecekleri ve giriş katlarda engelsiz şekilde nasıl sandığa erişebilecekleri konularında düzenlemeler yapıldı.

Ortopedik ve görme engelli bireylerin veya merdiven çıkma sorunu yaşayanların durumlarını 26 Şubat 2017 tarihine kadar kendisi yada bir yakını vasıtasıyla bağlı olduğu muhtarlıklara veya ilçe seçim kuruluna bildirmesi gerekiyor.
Engelsiz Hayat Dayanışma Derneği başkanı Adem Kuyumcu konuyla ilgili yaptığı açıklamada; Yüksek Seçim Kurulu tarafından Engellilerin Anayasa Değişikliği Halk Oylamasında nasıl oy kullanabilecekleri ve giriş katlarda engelsiz şekilde nasıl sandığa ulaşabilecekleri hakkında dernek üyelerimize ve takipçilerimize iletmemiz amacıyla konuyla ilgili bilgileri yayınladı. Bizler de tüm iletişim kanallarında duyurularımızı yapıyoruz.

Engelli bireyler oy verme haklarını kullanmak için çağrımız; 26 Şubat 2017 tarihine kadar ortopedik ve görme engelliyseniz veya merdiven çıkamıyorsanız durumunuzu kendiniz yada bir yakınınız vasıtasıyla bağlı olduğunuz muhtarlıklara veya ilçe seçim kuruluna bildiriniz. Böylece oy vermeye gittiğiniz de sandıklara ulaşım konusunda sorun yaşamazsınız. Ayrıca yakınlarınızda sizinle giriş katlarda oy kullanabilirler. Bu başvuruyu yapmadan sandığa giderseniz sorun yaşarsınız ve başvuruyu yapmadığınız için kimseyi de suçlamaya hakkınız olmaz.

Ayrıca geçen seçimlerde olduğu gibi engelli ve yaşlıların sandığa gidebilmesi için komşuları göreve davet ediyoruz.
Engelsiz Hayat Dayanışma Derneği olarak, engelli ve yaşlı vatandaşların oy kullanma hakkını sağlıklı bir şekilde yerine getirebilmeleri için ‘Engelli ve yaşlı komşunun oy verme hakkına destek ol’ kampanyası başlattık
Dernek Başkanı Adem Kuyumcu, yaklaşan anayasa değişikliği halk oylaması öncesinde engellilerin oy kullanma haklarında yeni düzenlemeler yapıldığını, Yüksek Seçim Kurulu’nca alınan kararları hatırlattı.

Oy verme günü sandık başına gelen engellilerin bekletilmeden oylarını vereceklerini, yaşlıların da bekletilmeden oy kullanmalarına izin verilebileceğini belirten Kuyumcu, görme engelliler, felçliler, elleri eksik olanlar veya bu gibi bedeni engelleri açıkça belli olanların o seçim çevresi seçmeni olan ve o sırada sandık alanında bulunan akrabalarından birinin, akrabası yoksa diğer herhangi bir seçmenin yardımıyla oylarını kullanabileceklerini anımsattı. Kuyumcu, bir seçmenin birden fazla engelliye yardım edemeyeceğini de vurguladı.

Görme engelliler için daha önce YSK tarafından oy pusulalarının yerel seçimlere yetişeceği açıklanmıştı ancak bunun gerçekleşemediğini ifade eden Kuyumcu, ‘Görme engellilerin, az görenlerin ve yaşlıların oy verme işlemi daha önceki seçimlerde, sandık kurulu başkanı refakatinde yapılıyordu ve bir sandık kurulu başkanı binlerce engelliye refakat edebiliyor, kötü niyetliyse kendi istediği şekilde mühür basıyordu. Yeni uygulamada bu durum önlenmiş oldu’ diye konuştu.

“Engelli adına vasisi, ailesi oy kullanamaz”

Usulsüz oy kullanma yollarına da başvurulduğunu ileri süren Kuyumcu, zihinsel engelliler adına vasisi, babası veya annesinin dahi oy kullanamayacağını, bu şekilde ısrar edenlere izin verilmemesi gerektiğini belirtti.
Zihinsel engellilerin oy kullanamadığı gibi, ağır engelli olduğu için kısıtlı vatandaş sınıfına girip vasi tayini yapılan engelliler ve yaşlılar adına vasisi, annesi, babası, çocuğunun da oy kullanamayacağını ifade eden Kuyumcu, ‘Bu durumun düzeltilmesi gerekmektedir. Teknolojik imkanlarla zihinsel engeli olmayan kısıtlı vatandaşların oy kullanabilmesi sağlanmalıdır’ dedi.

Kuyumcu, yasal ve adil bir seçim için sandık kurulu görevlilerinin kanunlara aykırı şekilde oy kullanmak isteyenleri önlemesi gerektiğine dikkat çekti.

Ortopedik engelliler, yürüme güçlüğü çeken yaşlılar ve görme engellilerin oylarını kullanabilmeleri amacıyla seçim sandıklarına erişebilmeleri için seçim bölgelerindeki muhtarlıklara veya seçim kurullarına YSK Engelli Seçmen Beyan Formu’nu doldurarak askı süresi sonuna kadar teslim etmeleri gerektiğini anımsattı.

Engellilerin oy kullanma hakkı için kampanya

Engellilerin ve yaşlıların oy kullanma hakkı için “Engelli ve yaşlı komşunun oy verme hakkına destek ol” kampanyası başlattıklarını bildiren Kuyumcu, bu konuda komşuları duyarlı olmaya çağırdıklarını söyledi.
Kuyumcu, “Kampanyayla ‘Bölgemde engelli varsa ben destek olmak istiyorum’ diyen duyarlı kişilerin ve ‘Bölgemde destekleyen komşum varsa ben oy kullanmak istiyorum’ diyerek bize başvuran engelli ve yaşlı vatandaşlarla engelli ve hasta yakınına baktığı için bırakıp oy kullanmaya gidemeyen vatandaşları buluşturuyoruz” dedi.

The post Engelsiz Hayat: Anayasa değişikliği halk oylamasında engelliler nasıl oy kullanacak? appeared first on Sivil Sayfalar.